Một “nữ sử” từng bị lãng quên

Hôm 6.3.26, tôi có may mắn được dự buổi ra sách/giới thiệu, tọa đàm về sách của Nhà xuất bản Phụ nữ - chi nhánh tại Sài Gòn. Nói chính xác, không phải chỉ ra mắt cuốn sách hay, mà là giới thiệu một con người. Một người đậm dấu ấn thời đại nhưng bị lãng quên.

Đó là bà Đạm Phương, người phụ nữ tên tuổi nửa đầu thế kỷ 20. Vậy mà sau năm 1954 cũng như sau 1975, người ta ít nhắc tới bà, cả trong đời sống xã hội lẫn văn hóa, lịch sử. Không hiểu vì lẽ gì, chả nhẽ do bà có nguồn gốc phong kiến bự.

Bà Đạm Phương là cháu nội vua Minh Mạng. Cuộc “đả thực bài phong” của giai cấp vô sản đã đào tận gốc, trốc tận rễ những gì dính dáng tới chế độ phong kiến, nhất là nhà Nguyễn, nhất là hoàng tộc, vua chúa. Bà không thoát khỏi thói tật, định kiến ấy của họ.

Nhưng cũng cần biết rằng, trong những thập niên đầu thế kỷ trước (tức 20), bà Đạm Phương là nhà đấu tranh cho nữ quyền, nhà hoạt động xã hội, văn hóa nổi tiếng, nhà báo lừng danh, nhà thơ không hề kém cạnh ai đương thời. Nói tới Đạm Phương nữ sử, ta có thể hình dung ra một xã hội xứ An Nam trong cuộc trở mình để hiện đại, văn minh, phát triển.

Thơ và thơ thẩn

Hôm nay đã 19 tháng giêng Bính Ngọ, qua rằm được 4 ngày rồi.

Theo phong tục mới, rằm tháng giêng là ngày thơ. Ở một nước say thơ hơn say thuốc lào, người người làm thơ, nhà nhà làm thơ, hội nhất định thắng, dân nhất định mơ, thì chả có gì lạ.

Ngó những đêm thơ ở TP.HCM, ở Hải Phòng, ở Quảng Ninh... trên tivi, phây búc, nghĩ thơ như thứ thuốc phiện làm con người quên đi bao vất vả nhọc nhằn. Nhiều người mà nhà cháu biết đã đọc thơ đầy khí thế, còn hơn đánh giặc, rất nể. Thằng con bảo, bố không biết làm thơ dĩ nhiên nể rồi, chứ con chả để ý. Cha bố thằng ranh, chỉ được cái láo.

Tôi vốn thích (chứ không phải yêu) thơ. Chẳng gì cũng thuộc nguyên tập Từ ấy, Nhật ký trong tù (không thuộc cũng chả được), rồi thơ Hữu Loan, Chế Lan Viên, Lưu Quang Vũ, Việt Phương, Xuân Quỳnh. Năm 1980 tôi thi đọc thơ ở nhà văn hóa Thanh niên – 4 Phạm Ngọc Thạch (tên cũ là Duy Tân, chả hiểu sao tên nhà vua yêu nước Duy Tân cũng bị phế bỏ) được giải nhất.

Kỳ diệu Thaco và những ẩn số - Bài 2: Công nghệ và con người

Công nghệ hồi sinh vùng đất “chết”

Quả thật, chúng tôi đã nhìn tận mắt những đại công trường san lấp ở 2 tỉnh Kratie và Ratanakiri. Những quả đồi cao vài chục mét bị bạt xuống, những thung sâu cũng cả chục mét đang cao dần lên, tất nhiên có những thung những rạch rộng cả trăm hecta được giữ lại, xén gọt, đắp đập be bờ thẳng thớm thành hồ chứa nước trong veo. Anh Trịnh Tuấn Kiên - Phó tổng giám đốc thường trực khu liên hợp Koun Mom chỉ cho khách một cây to cô đơn giữa hồ nước, nhô một đoạn thân và tán xanh, giải thích rằng nó vốn cao mười mấy mét, giờ còn như vậy đó. Chị Thế Thanh gật gù, hồ này sâu cả chục mét, có thế mới đủ nước tưới cho vùng đất khô suốt mấy tháng liền.

Ngắm từng đoàn xe xúc, xe tải mấy trăm chiếc hệt đàn kiến chăm chỉ miệt mài trên đồng mênh mông hút tầm mắt giữa nắng nóng khô ran, bạt xúc nơi cao, đổ về nền thấp, nhà thơ Hữu Việt gật gù “Thaco và ông Trần Bá Dương có duyên san lấp”. Tôi nói với Việt, xin anh cho phép dùng câu này khi biên chép về Thaco. Đúng vậy, đời ông Dương là cuộc san lấp liên miên. Lấp những đói nghèo, mở ra từng chương mới đẹp đẽ cho cuộc đời, dù ở nơi đâu. Chính ông Dương hôm chia tay đoàn đã tâm sự “niềm vui của đời tôi là đem lại niềm vui cho mọi người”.

Vừa chỉ cho chúng tôi coi một ngọn đồi đã được san bằng, anh Trịnh Tuấn Kiên giải thích cặn kẽ, trước khi những thung lũng, hố sâu bị lấp thì phần đất mặt thổ nhưỡng lòng hồ đã được cào lên dồn riêng một chỗ, sau khi đất đồi đổ xuống nó lại được san ra, rồi mới trồng cây lên đó. Công phu lắm lắm. Hàng nghìn hecta như vậy chứ có ít đâu. Chỉ chứng kiến tận nơi tận mắt, ta mới có thể hiểu sự làm ăn lớn theo kiểu công nghiệp hiện đại đòi hỏi công sức - ý chí, vất vả, tốn kém thế nào, mới có được những khu liên hợp nông nghiệp Thaco Agri xanh mướt, đẹp như tranh vẽ hôm nay.

Vụ Xôi Lạc Tivi

Phải công nhận, đứa nào lập ra cái "đài truyền hình" này quá giỏi, nhất là việc đặt cho nó cái tên "Xôi Lạc" đại chúng, gần gũi, dễ thương. Cứ lại tên kiểu Đoàn kết, Vươn cao, Rực rỡ, Cất cánh... ma nó thèm để ý.

Dĩ nhiên vi phạm pháp luật thì bị hệ thống thực thi pháp luật xử lý, bởi pháp luật là do hệ thống ấy đặt ra. Còn vi phạm cụ thể thế nào phải hỏi công an, chẳng hạn đánh bạc, cá độ, bản quyền... Lạ là nó (Xôi Lạc) tồn tại/vi phạm suốt hơn chục năm nay, giờ mới bị mời uống trà. Thế những năm qua nó không vi phạm gì chăng, hay là mỗi thời mỗi khác, cả nó lẫn pháp luật?

Nó là thứ kênh giải trí của đại chúng, của đám đông coi tivi, ham xem bóng đá. Hơn chục năm qua đã chứng minh điều ấy.

Dân được nó phục vụ, thỏa mãn nhu cầu, mà lại không phải đóng một xu nào để nuôi bộ máy nó. Hơn nhau ở chỗ ấy.

Tối qua 5.3.26, các chú Long Vũ, Anh Ngọc, Quang Huy, Quang Tùng ngự tivi thi nhau lên án nó bằng lý luận chính thống. Ăn cây nào rào cây ấy, không có gì khó hiểu.

Kỳ diệu Thaco và những ẩn số - Phần 1: “Vạn sự khởi đầu nan” không chỉ một lần

Tôi mần nghề báo mấy chục năm nhưng chưa bao giờ khoe mình nhà này nhà nọ; lại càng ít viết về doanh nghiệp bởi dễ bị thiên hạ hiểu “chắc có gì đây”, không đánh đấm thì cũng nịnh nọt…

Thời còn làm báo TN, tôi gặp ông chủ Công ty Trường Hải vài lần, kiểu “nhà giàu… nhìn từ xa”, chưa trực tiếp mặn chuyện bao giờ. Chả là có chú em của bạn đồng nghiệp làm giám đốc một công ty dịch vụ quảng cáo, cứ có hợp đồng giới thiệu sản phẩm của doanh nghiệp nào đó, nó lại kêu dự, anh viết cho em cái tin. Thế nên biết cả Trương Gia Bình - Hoàng Minh Châu (FPT), Đặng Thành Tâm - Đặng Hoàng Yến (Tân Tạo), Võ Quốc Thắng (Đồng Tâm), Đoàn Nguyên Đức (Hoàng Anh Gia Lai), Đặng Lê Nguyên Vũ (Trung Nguyên)…, tinh những anh tài, lừng lẫy thương trường. Trong số ấy tất nhiên có Trần Bá Dương, đang lên nhưng rất kín tiếng nên nhiều người chỉ nghĩ ổng tầm vừa vừa, chưa đặt vào hàng đấng bậc. Về sau này, có dịp tìm hiểu kỹ, tôi mới biết mình và đông người đã nhầm do cái cách hay nhìn vào phần xổi.
**********

Thaco, cái tên nghe vừa quen vừa lạ. Đó là viết tắt của Công ty cổ phần Tập đoàn Trường Hải. Cảm giác quen với ai từng dọc ngang nhiều nẻo đường trên những chiếc ô tô, từ xe 4 chỗ nhỏ nhắn sang trọng đủ thương hiệu nổi tiếng thế giới tới xe buýt đồ sộ hoành tráng hiện đại, do Thaco lắp ráp, sản xuất. Hành khách quen với nhà xe Thành Bưởi, Phương Trang, Kumho… khó mà quên cái logo Thaco ngay đầu mũi xe. Ngự trên tuấn mã Thaco, cảm giác đầu tiên là yên tâm.

Thập niên 1990 ở nước ta, khi xe ô tô chủ yếu được nhập khẩu, đương nhiên giá đắt đỏ, thì sự ra đời và phát triển chóng mặt của Công ty Ô tô Trường Hải đã tạo sự đột phá, dần đưa chiếc ô tô vốn chỉ riêng của nhà giàu biến thành mơ ước có thực với gia đình bình dân. Ông bạn tôi nhận xét, ông Dương (chủ hãng) và Thaco đã bình dân hóa thị trường ô tô Việt, chấm dứt cảnh muốn có xe hơi phải mua xe lậu đưa về từ Lào hoặc Campuchia.

Họ đã cố tình gọi sai tên cuộc chiến đấu chống xâm lược (kỳ 2)

Cuộc chiến tranh do Trung Quốc gây ra mở màn hôm 17.2.1979 nhìn dưới góc độ của người Việt tử tế, đó là cuộc chiến tranh xâm lược. Phải dứt khoát như vậy.

Kẻ đem quân đi đánh nước khác ngay trên đất nước ấy, không là chiến tranh xâm lược thì là gì? Bản thân nhà cầm quyền Trung Quốc thừa hiểu điều đó nhưng nó cố tránh, gọi trẹo đi thành “dạy cho Việt Nam một bài học”. Lạ ở chỗ, có những người Việt Nam lại cố tình không hiểu, cũng tìm cách gọi trẹo như Trung Quốc.

 
Hệt như lúc này, người ta vì lý do khốn nạn nào đó không dám gọi bọn Nga xâm lược Ukraine là bọn xâm lược, chỉ dám rụt rè thập thò bằng “chiến dịch quân sự đặc biệt”, “xung đột Ukraine - Nga”. Ông hàng xóm nhà tôi bảo chiến dịch chiến dịch cái mả mẹ nhà chúng nó.

Xin hỏi nhà cầm quyền xứ này, vậy đó là “cuộc chiến tranh biên giới phía bắc”, “chiến tranh bảo vệ biên giới phía bắc”, hay “cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc”? Xin nhớ, xét về bản chất, về quy mô, nội hàm, thì “biên giới” với “tổ quốc” khác nhau một trời một vực.

Họ đã cố tình gọi sai tên cuộc chiến đấu chống xâm lược

Đang có những nhận thức/suy nghĩ/ý kiến trái chiều trong cộng đồng người Việt trên nước Việt, trên báo quốc doanh và mạng xã hội về chiến tranh khi nổ ra cuộc chiến tranh ở Iran, trước đó là ở Ukraine.

Đời là vậy, luôn có sự đối lập. Nhẹ thì cãi nhau, nặng thì chửi nhau, phang tẩn nhau. Trong một gia đình chỉ hai vợ chồng mà còn có lúc vậy, huống hồ một cộng đồng đầy rẫy (lưu ý nếu viết đầy dẫy cũng không sai, cả hai cách đều được) bò đỏ, những Cương, Mẫu, Can, Toàn, Du, Quang lùn... bên cạnh những người tử tế.

Hồi tháng 2 vừa rồi (hôm nay mới 3.3) có 2 mốc thời gian liên quan tới chiến tranh, đó là ngày 17.2.1979 - Việt Nam chiến đấu chống quân Trung Quốc xâm lược để bảo vệ tổ quốc, và 24.2.2022 - Nga gây chiến tranh phi nghĩa xâm lược Ukraine, quân dân Ukraine kiên cường đánh trả bảo vệ tổ quốc. Chỉ có điều, báo chí chính thống ở xứ này vẫn rặt một giọng "chiến tranh biên giới phía bắc", không dám chỉ đích danh kẻ thù, quân xâm lược; còn khi nhắc tới cuộc chiến ở Ukraine thì vẫn lải nhải "chiến dịch quân sự đặc biệt", "xung đột".

Ngay lúc này, vẫn còn nhiều bò đỏ gọi ông Zelensky người đứng đầu chống xâm lược là anh hề, gọi Khamenei kẻ độc tài ra lệnh thảm sát cả nghìn người dân vô tội là đại giáo chủ...

Tôi biên bài này (dài, nên chia làm 2 kỳ) bày tỏ góc nhìn của cá nhân mình về chiến tranh, cụ thể qua cuộc chiến đấu chống quân Trung Quốc xâm lược.

HỌ ĐÃ CỐ TÌNH GỌI SAI TÊN CUỘC CHIẾN ĐẤU CHỐNG XÂM LƯỢC

Những ngày qua, dư luận ồn ào lên tiếng về sự kiện xảy ra… đã 47 năm trước. Đó là cuộc xâm lược tàn bạo của cộng sản Trung Quốc - bạn của cộng sản Việt Nam, mở màn cho cuộc chiến tranh giữa hai nước nửa cuối thế kỷ 20. Nêu khoảng thời gian này bởi từ xa xưa Trung Quốc đã xâm lược, gây chiến với Việt Nam biết bao lần chứ không phải chỉ lần này, và đều bị đánh bại.

Mạng xã hội cũng như báo chí mậu dịch đều lên tiếng, đủ kiểu đủ cách, kể cả né tránh không dám nhìn thẳng vào bản chất, sự thực. Tôi đọc trên báo quốc doanh bài về ông cựu chủ tịch nước Trương Tấn Sang đi thắp hương viếng liệt sĩ ở nghĩa trang Vị Xuyên trên Hà Giang đúng ngày 17.2, tịnh không thấy một chữ nào nói về bọn xâm lược Trung Quốc, những kẻ đã gây ra cái chết của các liệt sĩ.

 
Ông Sang năm nào cũng đi, năm nào cũng thắp hương Vị Xuyên, kể ra đáng khen ngợi, chỉ có điều báo chí nửa vời kiểu vậy khiến người ta đọc xong thêm tức, quên hẳn việc làm cao đẹp nghĩa tình của ông.
Xứ này, bất kể điều gì, cứ ồn lên một chặp rồi vô tư quên. Sự kiện 17.2.1979 cũng vậy. Nhà nước còn cố tình quên, tivi không nhắc, báo Quân đội không có một chữ một dòng… thì dân chúng có nhớ cũng chẳng làm gì. Sau ngày 17.2, mới chỉ vài ngày trôi, nhưng không mấy ai nhắc tới nữa, kể cả trên mạng xã hội.

Nó (cuộc xâm lược ấy) bắt đầu từ sáng sớm, ngày 17.2.1979, đồng loạt đánh sâu vào 6 tỉnh phía bắc, từ Quảng Ninh tới Lai Châu, đánh sâu vào nội địa, tàn phá các thị xã Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai…, khốc liệt tới mức ngày 5.3 chủ tịch nước Tôn Đức Thắng phải ký lệnh tổng động viên, tới ngày 16.3 Trung Quốc rút quân, nhưng cuộc chiến còn kéo dài cả chục năm, tới 1989 mới cơ bản kết thúc. Hai bên thiệt hại về người và vật chất không biết cơ man nào mà kể.

Các tỉnh phía bắc giáp Trung Quốc suốt thời Việt Nam đánh nhau với Mỹ, chỉ trừ Quảng Ninh, chứ các tỉnh còn lại là Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu hầu như không bị ảnh hưởng mấy, ít nếm mùi đạn bom, thậm chí có thể nói là hòa bình. Yên ắng tới mức, cụ Nguyễn Hữu Đang, một cộng sự đắc lực của ông Hồ Chí Minh, bị các đồng chí bắt năm 1958, mở tòa khép tội năm 1960, án oan, đày giam lên nhà tù tận Hà Giang, tù suốt 15 năm, tới năm 1973 sau khi Mỹ chấm dứt ném bom miền Bắc mới được thả, vẫn không hề biết có cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân ấy.

Cũng có thể, Mỹ đánh phá miền Bắc nhưng chủ yếu để chặn sự tiếp tế của miền Bắc đối với lực lượng “giải phóng” ở miền Nam, đánh dải đất khu 4 từ Thanh Hóa trở vào tới Vĩnh Linh, và 2 đầu mối Hải Phòng, Quảng Ninh là chính, chứ những tỉnh “núi đồi và thảo nguyên” kia ít liên quan. Dù nhạc sĩ Hoàng Vân có kêu gọi “Nổi trống lên, rừng núi ơi”, ca ngợi “cô gái vùng cao xinh đẹp vô cùng/súng khoác trên vai, em đi bừa dưới ruộng/em là xã viên, em cũng là dân quân…” cũng chỉ đẹp là chính chứ không có sự tàn khốc của chiến tranh, như chính ông từng viết về Vĩnh Linh chẳng hạn “mẹ bảo con, nghe câu hò trên bến Hiền Lương/nhớ thương, con đừng khóc/cầm lấy súng nhằm thẳng quân thù/diệt chúng nó”.

Cũng có thể, cả Việt Bắc, Tây Bắc rừng núi mênh mông ấy nằm trong mưu đồ của bạn Tàu, chúng biến 6 tỉnh Việt Nam thành vùng đệm chiến lược, vùng an toàn để cuộc chiến tranh Việt Nam không ảnh hưởng xấu gì tới đất Trung Quốc. Nó có đi đêm, móc với Mỹ, hay thỏa thuận với miền Bắc, chả thể nào biết được, sau này lịch sử khách quan (chứ không phải sử mậu dịch, sử sợ sệt, sử Phạm Hồng Tung) cần làm rõ.

Nói gì thì nói, hai vùng rộng lớn Tây Bắc, Việt Bắc từ 1954 - 1975 khá hòa bình, yên ổn. Nó chỉ bị nếm mùi chiến tranh thực sự, bị tàn phá do chính bạn vàng mang tên Tàu cộng.

 
Muốn biết chính xác tên gọi của cuộc chiến tranh do Trung Quốc gây ra ngày 17.2.1979, hãy đọc lại chính những câu chữ của nhà cầm quyền Việt Nam trong cuốn sách trắng “Sự thật về quan hệ Việt Nam - Trung quốc 30 năm qua” (xuất bản tháng 10.1979, NXB Sự Thật), được viết khi họ còn tỉnh táo, đầy bản lĩnh, chứ không u mê ngả ngớn tre pheo gì cả.

 
Trong chương 3 “Điên cuồng chống Việt Nam một cách công khai”, mục 4 “Tấn công Việt Nam từ hai hướng” ghi rõ:

 
“Bọn cầm quyền Trung Quốc đã huy động 60 vạn quân gồm nhiều quân đoàn và nhiều sư đoàn độc lập, nhiều đơn vị binh chủng kỹ thuật với gần 800 xe tăng và xe bọc thép, hàng ngàn khẩu pháo, hàng trăm máy bay các loại của hầu khắp các quân khu của Trung Quốc, điên cuồng phát động chiến tranh xâm lược Việt Nam ngày 17 tháng 2 năm 1979. Quân của bọn phản động Trung Quốc đi đến đâu là tàn sát dân thường, kể cả phụ nữ và trẻ sơ sinh, người già, phá hủy triệt để các bản làng, chùa chiền, nhà thờ, trường học, vườn trẻ, bệnh viện, nông trường, lâm trường…

 
Đây là một cuộc chiến tranh xâm lược toàn diện bằng lực lượng chính quy của hầu hết các quân khu của Trung Quốc, có chuẩn bị kỹ càng về các mặt, từ việc xây dựng những công trình quân sự, đường sá, hầm hào, sân bay dọc biên giới Việt - Trung đến việc vu cáo Việt Nam, phá hoại tình hữu nghị Việt - Trung, kích động tư tưởng đại dân tộc trong nhân dân Trung Quốc hòng biện bạch và che giấu hành động xâm lược của họ.

 
Hai cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam mà những người cầm quyền Trung Quốc gây ra từ hai hướng là bước leo thang cao nhất trong cả một quá trình hành động tội ác chống độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhân dân Việt Nam từ trước đến nay nhằm làm suy yếu, thôn tính và khuất phục Việt Nam". (hết trích)

Ngay cả những người khờ khạo nhất đều nhận thấy trong lời lên án, vạch tội kia, từ đầu tới cuối chính quyền Việt Nam bấy giờ đều gọi bọn Trung Quốc là bọn xâm lược. Rất nhiều lần, bản sách trắng dạng “Nam quốc sơn hà” này dùng từ “xâm lược”, “chiến tranh xâm lược”. Phơi bày đúng bản chất sự việc.

 
Vậy mà không hiểu vì lý do gì, gần hai chục năm sau, lịch sử bị bóp méo, bị xuyên tạc, bị che giấu, quanh co dối trá bởi chính lứa hậu sinh - những người nối tiếp thế hệ cứng rắn, cương cường kia. Mà không chỉ giới cầm quyền, ngay cả đội ngũ những nhà sử học quốc doanh đầy giáo sư tiến sĩ, cũng ngoan ngoãn “tuân chỉ”, không dám hó hé lấy một lời để phản biện lại cái tên gọi hèn hạ về cuộc chiến tranh xâm lược ấy. Ông anh ruột tôi, thương binh, một cựu chiến binh vào sinh ra tử có lần cười bảo ở xứ này loại người nào cũng có, chỉ không có nhà sử học đúng nghĩa, kể cả người đã ngồi ghế tứ trụ ngũ trụ chi đó. Không có thái sử Bá dám sổ toẹt “Thôi Trữ giết vua” dù phải chết.

Nhà sử học không dám lên tiếng thì dân có trách nhiệm. Phải chỉ ra rằng nhà cai trị và giới sử học cũng như cơ quan tuyên giáo, báo đài mậu dịch đã hèn kém thế nào khi họ cứ leo lẻo gọi cuộc chiến tranh xâm lược của Trung Quốc đối với Việt Nam tháng 2.1979 là “cuộc chiến tranh biên giới”. (còn tiếp)

Nguyễn Thông
(Chú thích bức ảnh này sẽ được ghi cụ thể ở phần 2)