Chủ nhật luận: Cần tiếp tục gột rửa

Đất nước gần nửa thế kỷ trở lại đây diễn ra hai cuộc cải tổ cực lớn làm thay đổi nhiều mặt cuộc sống, cụ thể về đường lối, thể chế, chính sách, xã hội, vật chất, bộ máy lãnh đạo, nền kinh tế...

 
Lần thứ nhất, đó là cuộc vặn mình thay đổi khi đất nước, xã hội, kinh tế bên bờ vực vào nửa cuối thập niên 1980. Hồi đó có câu “Đổi mới hay là chết”. Cũng may, các nhà lãnh đạo/cầm quyền đã nhận ra điều ấy. Họ tự gột rửa, loại bỏ những cũ kỹ lạc hậu thâm căn cố đế, dây trói, xiềng xích do chính họ tạo ra. Giống như một cuộc cách mạng, nhưng không phải chống thế lực thù địch, mà chống lại chính mình.

Cuộc thứ 2 lớn lao, trọng đại chẳng kém, diễn ra khởi đầu cách nay chưa đầy 2 năm, nói như các nhà lãnh đạo, là thay đổi quyết liệt, đột phá, bước vào kỷ nguyên mới.

 
Kỷ nguyên cũ, ông tổng bí thư quá cố luôn khẳng định “Đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay” (trong bài diễn văn khai mạc đại hội đảng lần thứ 13, ngày 26.1.2021). Câu “bất hủ” này ông ấy nói nhiều lần, từ năm 2019 tới tận khi mất.

Ba chuyện

1. Ông cu cháu gào lên, ông ơi, cho cháu hỏi.
- Gì?
- Sao nước Mỹ nó không bắt Trần Đăng Khoa ạ?
- Khoa thơ hở. Mày phải gọi ông Trần bằng ông, chỉ kém tao vài tuổi, mí lại không được gọi Mỹ bằng nó, bất lịch sự. Nhưng sao phải bắt? Ông này khá nhất trong mấy ông đường được.
- Ông ấy viết "Ngu xuẩn nhất nhì/Là tổng thống Mỹ", xúc phạm thần tượng Mỹ.
- Mỹ nó, quên, họ, văn minh, dân chủ, coi ai cũng như nhau, không thần tượng ai cả, đâu như người ta. Ông Khoa có chửi cũng chả sao. Tao còn nghe nói năm xưa ông ấy sang đó còn được họ đón tiếp như khách quý, chính ổng về kể lại.

2. Ông tân bộ trưởng Bộ GD-ĐT tưởng thế nào, lúc mới lên được bao người kỳ vọng, khen ngợi, hóa ra nhầm.
- Ông nói về vụ thi cử ở Tuyên Quang hở?
- Ừ, chả riêng Tuyên Quang, còn mấy tỉnh nữa. Nát.

3. Muốn biết hội quần chúng hoặc tổ chức xã hội nào hoạt động hiệu quả hay không, chỉ cần cắt phựt ngân sách chi nuôi nó 1 hoặc 2 năm, rõ ngay. Tới năm thứ 3, hội nào còn hoạt động được thì cho tồn tại, không thì giải tán hết.
Kiếm được tiền tự nuôi là cách đánh giá hiệu quả chính xác nhất.

Nguyễn Thông

"Trực thuộc trung ương"

Quốc hội khóa 15 đang họp kỳ họp "không thường lệ" bàn nhiều chuyện lớn quốc gia. Trước đó những kỳ họp kiểu này được gọi là "kỳ họp bất thường" theo cách dùng từ Hán Việt. Cách mới nghe chưa quen nhưng đã bình dị hóa một sự việc quan trọng.

Trong những việc lớn ấy, có việc chuyển/nâng cấp hai địa phương/đơn vị hành chính từ cấp tỉnh lên cấp thành phố để phù hợp với tình hình và sự phát triển. Nói như thế mới chính xác, chứ không phải thành lập. Đây là nâng cấp, trên cơ sở cái cũ tạo ra cái mới.

 
Hai tỉnh ấy là Quảng Ninh, Bắc Ninh (sắp tới sẽ là thành phố). Trước đó là Thừa Thiên-Huế, Đồng Nai. Nghe đâu xếp hàng sẽ là Hưng Yên. Còn Hải Dương, như trúng số độc đắc, do nhập với Hải Phòng (đã là thành phố) nên mặc nhiên được hưởng quy chế thành phố, chỉ có điều bị mất bà nó cái tên.

Thực ra, trung ương (đảng) đã chọn đã quyết rồi thì không muốn lên thành phố cũng phải lên, đâu cần quốc hội họp bàn, xem xét, cho ý kiến. Trần đời, nhà cháu chưa thấy quốc hội làm trái ý trung ương bao giờ, nhất là về nhân sự.

Án văn: Hoàng Minh Tường bị lên bờ xuống ruộng

Có hai ông cùng vần “ường”, một ông nhà văn tên cúng cơm Hoàng Minh Tường, ông kia là nhà điêu khắc gò đồng tên theo CCCD do chính quyền cấp là Phạm Xuân Trường. Rất nổi tiếng, được kính trọng nể phục, cả ông viết văn lẫn ông gò đồng. Họ là "đương sự" trong hai vụ án văn ở xứ này. Vụ ông Phạm nhà cháu đã từng viết cách nay chưa lâu.

Ông Hoàng Minh Tường sinh năm 1948, Mậu Tý, tuổi con chuột, làm đủ nghề (dạy học, làm báo, viết văn, nghiên cứu...), viết văn từ sớm, năm 1973 đã có tiểu thuyết được giải cấp bộ, năm 2008 ra cuốn “Thời của thánh thần” nổi như cồn, rồi ngay sau đó bị đánh tơi tả, thu hồi, cấm tiệt.

 
Cuốn này chịu án trảm quyết trong nước, nhưng lại được thế giới khen nức nở, đánh giá rất cao, dịch ra nhiều thứ tiếng như Hán (Trung Quốc), Pháp, Hàn, Nhật... Đó là vài lời vắn tắt về cuộc đời và sự nghiệp ông văn sĩ Tường.

Nhà văn Hoàng Minh Tường hơn đám tôi 7 - 8 niên, cùng tuổi bác Nguyễn Duy. Lứa ấy nhiều bác giỏi, cực giỏi, như Lưu Quang Vũ, Nguyễn Duy, Dương Kỳ Anh...

Cụ Tường có nét đời na ná hao hao các “nhà” Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng, nghĩa là từng học sư phạm, làm thầy giáo, được bổ lên miền núi “vời vợi nghìn trùng”, chả biết có để lại giống nòi nơi ấy không, rồi sa vào viết văn, làm báo, hiến phần đời còn lại cho văn chương.

“Thơ”, “cô giáo” và cựu binh dỏm

Phải để trong ngoặc kép bởi đó không phải thơ, người viết cũng không xứng đáng là cô giáo.

Dư luận xã hội vừa lên tiếng hơi bị nhiều về bài “ther” của một “cô giáo”, do cựu binh dỏm đưa lên mạng xã hội. Ồn ào chăm chú tới mức, người ta quên cả những đại sự quốc gia, chẳng hạn ông A được giải thưởng, đám B bị kỷ luật khai trừ đảng, chìm tàu, v.v..

Chê khen đều có cả. Ở xứ này, bất cứ thứ gì người ta cũng có thể cãi nhau, ngay cả những điều hết sức rõ ràng. Chả hạn chuyện chiến tranh ở Ukraine, người gọi là chiến tranh, kẻ nói thành xung đột, người lên án quân xâm lược, kẻ bênh vực Pu.tin, cứ rối tinh rối mù, thiếu điều chia phe tẩn nhau một mất một còn. Bênh quân xâm lược, hăng nhất là những anh có duyên nợ với... Liên Xô, nhắm tịt mắt bênh mặc kệ thế thời đã đổi.

Ông hàng xóm nhà tôi cười gút lại, xưa cứ quen mồm bảo “chính quyền nào, nhân dân ấy”, sai, mà phải là “nhân dân nào, chính quyền ấy”. Nhân dân là sự bộc lộ rõ nhất phần “tối” của chính quyền.

Vụ “ther” là ví dụ cụ thể.

Tắc kè

Trường đại học FPT vừa (tối 7.7.2026) công bố không liên quan gì tới cuốn sách và nội dung cuốn sách của ông Nguyễn Thành Nam.

Trường cho biết ông Nam đã nghỉ việc (còn nghỉ từ lúc nào thì ỡm ờ không nói rõ), đã không còn dạy môn về Hồ Chí Minh tại trường nữa.

Những vi phạm của ông Nam trường không chịu trách nhiệm, v.v..

Thói đời xưa nay là vậy, "khi vui thì vỗ tay vào/đến khi hoạn nạn thì nào thấy ai", phù thịnh chứ không phù suy, thậm chí còn đánh bồi cho chết luôn.

Đành rằng trách nhiệm cá nhân, nhưng phủi sạch như không dính dáng gì, coi sao đặng, nghe chẳng lọt tai chút nào. Chuyển màu nhanh quá.

Lúng túng, rề rà, lãng phí

Hôm nay 2.7.2026, đã vào kỷ nguyên mới được tròn một năm, thêm một ngày.

Để có cuộc cách mạng vĩ đại sáp nhập/xóa bỏ các bộ ngành, các đơn vị hành chính tủn mủn cồng kềnh, điều chắc chắn là cấp trung ương đảng và chính quyền đã nghiên cứu, bàn bạc rất kỹ, rất lâu, ủ mưu cho chín muồi, tính kỹ về tất cả mọi điều, rồi mới quyết định thực hiện từ 0 giờ ngày 1.7.2025.

Ông em rể tôi bảo rằng dẹp được 29 tỉnh, xóa được gần 700 cấp huyện là điều cực kỳ vĩ đại, tích cực, bỏ bộ máy cồng kềnh với bao nhiêu rườm rà ăn theo mà tất cả những triều trước cố duy trì, không dám làm, không làm được.

Để bộ máy mới được trôi chảy, những phát sinh và tồn đọng được xử lý, dĩ nhiên không thể một sớm một chiều. Cần thông cảm.