Thơ và thơ thẩn (kỳ 2)

Có một thời, ở miền Bắc, người ta đọc, lưu truyền, thích thú về thơ Bút Tre. Đó là thứ văn vần nôm na, thật thà, đầy chất dân gian, gần gũi với giới bình dân. Nó không uốn éo kiểu cách, mà cứ nghĩ thế nào nói thế ấy, dưới dạng thơ (thực chất là văn vần). Kiểu như “Trên trời muôn vạn vì sao/Anh Ga ga rỉn bay vào vũ tru”, “Hoan hô đại tướng Võ Nguyên/Giáp ta thắng trận Điện Biên lẫy lừng”, “Bác ốm Bác vào Việt Xô/Bác Hồ khỏi bệnh hoan hô Bác Hồ”, “Anh đi công tác Plây/Cu dài dằng dặc biết ngày nào ra”, “Con đò dịch đít sang ngang/Sau lưng có một cái làng thò ra”, “Hoan hô anh Nguyễn Chí Thanh/Anh về phân bắc phân xanh đầy chuồng”...

Đại loại vậy. Thật thà, không một chút uốn éo, dụng công, lại càng không chứa đựng âm mưu, vụ lợi gì trong lời lẽ, chữ nghĩa. Nó không phải thơ, mà là thơ. Nó cũng không phải thơ thẩn, mà là tiếng lòng chất phác, nhận thức minh bạch, tình cảm chân thành. Vậy nên thiên hạ ưa, nhiều người thích, rất thích, truyền tụng.

Thế hệ tôi sinh giữa thập niên 50, cả những ai thập niên trước hoặc sau, đều khoái thơ Bút Tre, ít nhất cũng thuộc 5 - 7 bài, mươi bài. Cứ trong cuộc đàn đúm, không còn gì để nói thì lôi thơ Bút Tre ra đọc, ngâm, cười ha hả. Bút Tre đem lại niềm vui bình dị mà những thi sĩ nhà này nhà nọ, kể cả Tố Hữu, Chế Lan Viên, Xuân Diệu... không tài nào làm được.

Vụ định đẩy Trường đại học Bách khoa TP.HCM ra hẳn ngoại thành

Nhà cháu chỉ đôi lời nữa rồi thôi, mần chuyện khác.

 
Nhiều ông bà bênh chủ trương của chính quyền nên nêu đủ lý luận này nọ, phân tích đủ các khía cạnh, lý do, trong đó nhấn vào việc khu trường ấy đã xuống cấp, chật chội, trường chưa có quyền sử dụng đất hợp pháp (hì hì, rất vớ vẩn), trong tương lai sẽ gây tình trạng quá tải giao thông xung quanh, v.v..

Người muốn giữ lại thì lấy lý do ký ức, lịch sử ngôi trường, một cơ sở học/khoa học cần được duy trì, bảo vệ, bảo tồn, v.v..

Ai cũng có lý riêng và ra sức chứng minh mình đúng, nhưng theo tôi, không đi vào bản chất vấn đề.
Trước hết, không vì ngôi trường đã từng tồn tại mà phải giữ. Nếu lý sự vậy, thì phải giữ hết, nhất là những thứ đã có tuổi cả trăm năm, vài trăm năm. Nhiều khi buộc phải lựa chọn, cân nhắc cách nào lợi hơn. Chẳng hạn hàng xà cừ cổ thụ đường Tôn Đức Thắng (cũ là Cường Để) quận 1, bị chặt bỏ ai cũng tiếc, giữ lại thì không nối được với cầu sang quận 2 đang phát triển chóng mặt.

Còn bảo rằng phải giải tỏa nhằm quy hoạch lại đô thị, ngăn chặn nguy cơ ách tắc giao thông, hạn chế tình trạng dồn người (sinh viên) vào đó... thiệt là tào lao, bậy hết sức. Nếu thế, có dám dời nó xong thì chỉ dùng khu đất gần 15 hecta này làm công viên không, hay lại kín đặc nhà cao tầng, tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa.

Số phận một ngôi trường

Thiên hạ, dư luận, báo chí, mạng xã hội đang xôn xao việc người ta định chuyển một ngôi trường lớn danh tiếng khỏi nội đô.

Tôi thỉnh thoảng có việc đi ngang Trường đại học Bách khoa TP.HCM. Một khu đại học rộng mênh mông, gần 15 hecta (150.000 mét vuông), khuôn viên đẹp, cây cối cổ thụ xanh um như công viên, nhà cửa chắc chắn đẹp đẽ, hiện đại.

 
Trước năm 1975 nó là Trường đại học Kỹ thuật, còn được quen gọi bằng cái tên trường kỹ thuật Phú Thọ (vì nó nằm trên đất tổng Phú Thọ Hòa xưa, quận Tân Bình). Chính quyền Sài Gòn đã xây dựng nơi đây làm trung tâm giáo dục đại học chuyên về kỹ thuật, công nghệ. Nhiều tài liệu biên chép xếp nó vào hàng bậc nhất vùng Đông Nam Á.

Năm 1976, chiếm được miền Nam, chính quyền mới biến nó thành Trường đại học Bách khoa.

Giữa năm 1977 tôi đã tới nơi này. Khu trường thật đẹp, rộng rãi, thông thoáng, hàng rào thưa cho phép ngắm nhìn khuôn viên trường rợp cây xanh. Nhìn đã thích, chưa cần nói được vào học.

Một “nữ sử” từng bị lãng quên

Hôm 6.3.26, tôi có may mắn được dự buổi ra sách/giới thiệu, tọa đàm về sách của Nhà xuất bản Phụ nữ - chi nhánh tại Sài Gòn. Nói chính xác, không phải chỉ ra mắt cuốn sách hay, mà là giới thiệu một con người. Một người đậm dấu ấn thời đại nhưng bị lãng quên.

Đó là bà Đạm Phương, người phụ nữ tên tuổi nửa đầu thế kỷ 20. Vậy mà sau năm 1954 cũng như sau 1975, người ta ít nhắc tới bà, cả trong đời sống xã hội lẫn văn hóa, lịch sử. Không hiểu vì lẽ gì, chả nhẽ do bà có nguồn gốc phong kiến bự.

Bà Đạm Phương là cháu nội vua Minh Mạng. Cuộc “đả thực bài phong” của giai cấp vô sản đã đào tận gốc, trốc tận rễ những gì dính dáng tới chế độ phong kiến, nhất là nhà Nguyễn, nhất là hoàng tộc, vua chúa. Bà không thoát khỏi thói tật, định kiến ấy của họ.

Nhưng cũng cần biết rằng, trong những thập niên đầu thế kỷ trước (tức 20), bà Đạm Phương là nhà đấu tranh cho nữ quyền, nhà hoạt động xã hội, văn hóa nổi tiếng, nhà báo lừng danh, nhà thơ không hề kém cạnh ai đương thời. Nói tới Đạm Phương nữ sử, ta có thể hình dung ra một xã hội xứ An Nam trong cuộc trở mình để hiện đại, văn minh, phát triển.

Thơ và thơ thẩn

Hôm nay đã 19 tháng giêng Bính Ngọ, qua rằm được 4 ngày rồi.

Theo phong tục mới, rằm tháng giêng là ngày thơ. Ở một nước say thơ hơn say thuốc lào, người người làm thơ, nhà nhà làm thơ, hội nhất định thắng, dân nhất định mơ, thì chả có gì lạ.

Ngó những đêm thơ ở TP.HCM, ở Hải Phòng, ở Quảng Ninh... trên tivi, phây búc, nghĩ thơ như thứ thuốc phiện làm con người quên đi bao vất vả nhọc nhằn. Nhiều người mà nhà cháu biết đã đọc thơ đầy khí thế, còn hơn đánh giặc, rất nể. Thằng con bảo, bố không biết làm thơ dĩ nhiên nể rồi, chứ con chả để ý. Cha bố thằng ranh, chỉ được cái láo.

Tôi vốn thích (chứ không phải yêu) thơ. Chẳng gì cũng thuộc nguyên tập Từ ấy, Nhật ký trong tù (không thuộc cũng chả được), rồi thơ Hữu Loan, Chế Lan Viên, Lưu Quang Vũ, Việt Phương, Xuân Quỳnh. Năm 1980 tôi thi đọc thơ ở nhà văn hóa Thanh niên – 4 Phạm Ngọc Thạch (tên cũ là Duy Tân, chả hiểu sao tên nhà vua yêu nước Duy Tân cũng bị phế bỏ) được giải nhất.

Kỳ diệu Thaco và những ẩn số - Bài 2: Công nghệ và con người

Công nghệ hồi sinh vùng đất “chết”

Quả thật, chúng tôi đã nhìn tận mắt những đại công trường san lấp ở 2 tỉnh Kratie và Ratanakiri. Những quả đồi cao vài chục mét bị bạt xuống, những thung sâu cũng cả chục mét đang cao dần lên, tất nhiên có những thung những rạch rộng cả trăm hecta được giữ lại, xén gọt, đắp đập be bờ thẳng thớm thành hồ chứa nước trong veo. Anh Trịnh Tuấn Kiên - Phó tổng giám đốc thường trực khu liên hợp Koun Mom chỉ cho khách một cây to cô đơn giữa hồ nước, nhô một đoạn thân và tán xanh, giải thích rằng nó vốn cao mười mấy mét, giờ còn như vậy đó. Chị Thế Thanh gật gù, hồ này sâu cả chục mét, có thế mới đủ nước tưới cho vùng đất khô suốt mấy tháng liền.

Ngắm từng đoàn xe xúc, xe tải mấy trăm chiếc hệt đàn kiến chăm chỉ miệt mài trên đồng mênh mông hút tầm mắt giữa nắng nóng khô ran, bạt xúc nơi cao, đổ về nền thấp, nhà thơ Hữu Việt gật gù “Thaco và ông Trần Bá Dương có duyên san lấp”. Tôi nói với Việt, xin anh cho phép dùng câu này khi biên chép về Thaco. Đúng vậy, đời ông Dương là cuộc san lấp liên miên. Lấp những đói nghèo, mở ra từng chương mới đẹp đẽ cho cuộc đời, dù ở nơi đâu. Chính ông Dương hôm chia tay đoàn đã tâm sự “niềm vui của đời tôi là đem lại niềm vui cho mọi người”.

Vừa chỉ cho chúng tôi coi một ngọn đồi đã được san bằng, anh Trịnh Tuấn Kiên giải thích cặn kẽ, trước khi những thung lũng, hố sâu bị lấp thì phần đất mặt thổ nhưỡng lòng hồ đã được cào lên dồn riêng một chỗ, sau khi đất đồi đổ xuống nó lại được san ra, rồi mới trồng cây lên đó. Công phu lắm lắm. Hàng nghìn hecta như vậy chứ có ít đâu. Chỉ chứng kiến tận nơi tận mắt, ta mới có thể hiểu sự làm ăn lớn theo kiểu công nghiệp hiện đại đòi hỏi công sức - ý chí, vất vả, tốn kém thế nào, mới có được những khu liên hợp nông nghiệp Thaco Agri xanh mướt, đẹp như tranh vẽ hôm nay.

Vụ Xôi Lạc Tivi

Phải công nhận, đứa nào lập ra cái "đài truyền hình" này quá giỏi, nhất là việc đặt cho nó cái tên "Xôi Lạc" đại chúng, gần gũi, dễ thương. Cứ lại tên kiểu Đoàn kết, Vươn cao, Rực rỡ, Cất cánh... ma nó thèm để ý.

Dĩ nhiên vi phạm pháp luật thì bị hệ thống thực thi pháp luật xử lý, bởi pháp luật là do hệ thống ấy đặt ra. Còn vi phạm cụ thể thế nào phải hỏi công an, chẳng hạn đánh bạc, cá độ, bản quyền... Lạ là nó (Xôi Lạc) tồn tại/vi phạm suốt hơn chục năm nay, giờ mới bị mời uống trà. Thế những năm qua nó không vi phạm gì chăng, hay là mỗi thời mỗi khác, cả nó lẫn pháp luật?

Nó là thứ kênh giải trí của đại chúng, của đám đông coi tivi, ham xem bóng đá. Hơn chục năm qua đã chứng minh điều ấy.

Dân được nó phục vụ, thỏa mãn nhu cầu, mà lại không phải đóng một xu nào để nuôi bộ máy nó. Hơn nhau ở chỗ ấy.

Tối qua 5.3.26, các chú Long Vũ, Anh Ngọc, Quang Huy, Quang Tùng ngự tivi thi nhau lên án nó bằng lý luận chính thống. Ăn cây nào rào cây ấy, không có gì khó hiểu.