Các bạn tôi bên ấy (kỳ 2)

Đối với người Sài Gòn, đọc báo đã thành thói quen. Tôi chưa thấy ở đâu người ta mê đọc báo như dân thành phố này. Ngay cả những năm tháng, những lúc khổ cực, khó khăn, thiếu thốn nhất, người ta vẫn dành chút tiền bạc cắc ít ỏi mua báo để đọc.

Mà họ là ai? Không chỉ các thầy cô giáo, công nhân viên lao động, mà cả anh đạp xích lô, ông thợ sửa xe lề đường, những bà bán hàng rau cá thịt trái cây quần áo đồ ăn thức uống ngoài chợ, đám sinh viên lúc nào cũng thiếu tiền, v.v.. đều dán mắt vào tờ báo khi hơi rảnh.

Chính những ông bà cán bộ, những vị lãnh đạo có tiêu chuẩn được phát báo, cấp báo miễn phí, không chỉ một tờ mà vài ba tờ, lại là đối tượng lười đọc báo nhất. Tôi từng chứng kiến mấy bà ve chai mua được cả gánh báo còn nguyên đai nguyên kiện, có lẽ chúng được xếp vào tủ, ngăn kéo cho kín đáo, cuối tháng thanh lý một lần.

Tôi đề nghị thế này, từ giờ giở đi, nhà nước bỏ chế độ bao cấp báo chí cho các ông bà ấy, bởi lãng phí và vô lý lắm. Ai muốn đọc, tự bỏ tiền ra mua. Ngân sách đã chi trả lương cao để các ông bà chi phí cho hoạt động của mình, không lẽ cứ bú mãi các kiểu vào bình sữa ngân sách. Mà chẳng riêng gì báo chí, cả nhà ở, xe cộ, bác sĩ, bảo vệ, nên tước bỏ dần.

Nhớ hồi nào, có đại biểu quốc hội, là ông Trần Quốc Thuận - Phó chủ nhiệm Văn phòng quốc hội, chồng bà Võ Thị Thắng, đề xuất và gương mẫu bỏ chế độ bao cấp xe công, tự bắt xe ngoài để đi làm đi họp hằng ngày. Nhân dân rất khen ngợi, ủng hộ, nhưng bề trên không thích, cuối cùng việc tốt bị ung từ trong trứng, tới giờ mọi thứ vẫn y nguyên. Thiên hạ nói rằng, khi tất cả gù mà có ai đứng thẳng thì đó là người tàn tật.

Các bạn tôi bên ấy

Tên bài này được nhại theo tác phẩm của cụ Nguyên Ngọc, “Các bạn tôi ở trên ấy”. Trên ấy tức trên Tây Nguyên, ở Tây Nguyên. Cụ Nguyên Ngọc đã dành những phần đời đẹp nhất của mình cho Tây Nguyên.

Đó là cuốn sách hay, cực hay, tầm Nguyên Ngọc, tôi đã đọc đi đọc lại biết bao lần không chán, thậm chí bảo thằng con (không chịu đọc sách), nếu tủ sách nhà mình bị cháy (phỉ phui cái miệng), tao sẽ chạy cuốn này trước. Nó cười hì hì. Người như nó thời nay nhiều lắm.

Nhân đây tôi nói thêm về cách gọi tên tác phẩm. Mỗi cuốn sách, mỗi bài báo... đều có tên, nói nôm na kiểu tây là tít (titre, title). Ở ta, nhiều người dùng sai, theo thói quen sai, gọi nó bằng “tựa”, “tựa đề”. Thực ra không phải, bởi “tựa”, theo hầu hết từ điển tiếng Việt hoặc Hán Việt, có nghĩa bài viết ở đầu sách để trình bày những điều cần thiết, chủ yếu của cuốn sách đó. Bài viết ấy là bài tựa, lời tựa, tựa đề.

Vậy thì “tựa đề” không phải tên gọi cuốn sách như nhiều người nhầm tưởng. Trong tiếng Việt ta, tên cuốn sách được gọi bằng “nhan đề”. “Nhan”nghĩa là cái mặt, dáng mặt, vẻ mặt, dung nhan. Nhan đề để chỉ cái tên gọi tác phẩm. Nó ví như bộ mặt, mặt mày, dung nhan, thứ được nhìn thấy đầu tiên của tác phẩm ấy, cũng như người vậy. Đó là tít, là nhan đề, chứ không phải tựa đề. Nếu không thích dùng từ nhan đề thì cứ nói thẳng thành tên gọi cuốn sách, tên gọi tác phẩm, chẳng hạn “tên cuốn sách về Tây Nguyên của cụ trưởng lão Nguyên Ngọc là “Các bạn tôi ở trên ấy”.

Bên ấy là bên nào, ở đâu? Đó là báo Tuổi Trẻ.

Báo chí

Cứ phải nói thế này cho khách quan, công bằng:

Việc chính quyền dẹp bớt đơn vị báo chí truyền thông, tém lại cho gọn là phải rồi, thậm chí cần dọn dẹp, loại bỏ, chấm dứt nhiều hơn nữa.

Báo chí truyền thông xứ này đông, nhiều, nhưng không thực chất, không phải báo chí đúng nghĩa. Gần 800 đơn vị báo chí cũng chỉ một giọng cơ quan tuyên truyền theo sự chỉ đạo, quản lý chặt chẽ, kiềm tỏa của ban tuyên giáo. Giải tán hết, chỉ giữ lại một cũng được.

Nhiều đơn vị báo chí ở TP.HCM bị giải thể, lý do thứ nhất là theo sự chỉ đạo của trung ương, địa phương không thể làm trái (thực ra đã tìm nhiều cách để duy trì, nhưng lực bất tòng tâm), lý do thứ 2 là chúng đều trực thuộc thành phố, mà một địa phương thì không cần nhiều báo. Những tỉnh thành khác thế nào thì TP.HCM cũng phải vậy, không có ngoại lệ.

Thi cử cãi nhau

Xứ mình, bất cứ chuyện gì cũng có thể thành tấm thành món để cãi, kể cả thi cử. Càng dốt nát ngu muội, cãi càng hăng.

Kỳ thi tốt nghiệp phổ thông 2026 diễn ra, bọn trẻ lớp 12 vào phòng thi làm bài chí chết, còn bên ngoài người lớn và cả những người không chịu lớn mở volume điếc tai. Nhiều tay còn nhân danh này nọ đòi lôi các đương sự ra xử, thiếu điều mở tòa án quân sự đặc biệt, kết án xong bùm luôn, không cho cãi.

Nếu xếp hạng toàn cầu về cãi nhau, An Nam ta là nhất, chẳng nhường bố con thằng nào, kể cả những thằng “mày biết bố tao là ai không”.

Nhà cháu chỉ lẩn mẩn gạch đầu dòng vài điều liên quan, chứ chẳng dại bị cuốn vào cuộc cãi vã ấy, không phải do sợ nhát, mà bởi không có 7 củ rưỡi, hoặc 30 củ. Gương tày liếp chẳng treo đấy thây, lên phây búc than thở trước khi chạy xe phải lắc cho xăng e mười trộn đều, hoặc nhà cô gì ở Ninh Bình khoe gặp ma... đều phải móc hầu bao nộp phạt.

Cuốn sách bạn nên đọc: “Xuyên qua mọi chiến tuyến”

Thiên hạ, đời và mạng, đang chia hai phe cãi nhau về một cuốn sách ca ngợi thần tượng theo phong cách mới, ghét nhau đào đất đổ đi (ghét tới mức dấu vết bàn chân của kẻ cãi cũng không muốn nhìn thấy, phải đào bỏ cho khuất mắt), chỉ thiếu điều đưa nhau ra tòa.

Tôi không tham gia vào những cuộc cãi vã, sỉ nhục kiểu vậy, bởi không thích. Đời còn ối thứ đáng quan tâm hơn. Vả lại mình không khoái thứ văn nghệ ca ngợi idol, nó cứ giả tạo, sao sao ấy. Không đọc thì không ý kiến ý cò, đơn giản vậy thôi.

Vậy nhưng có những cuốn sách tạo chấn động tích cực rất mạnh cho người đọc, cụ thể là tôi. Tôi ham đọc sách, và đã khá lâu có được cuốn sách hay, hợp với mình, cuốn “Xuyên qua mọi chiến tuyến” của bác Nguyễn Xuân Thọ.

Tôi nói “khá lâu” bởi, hồi năm ngoái, rồi năm ngoái nữa, đã say mê đến mức quên tháng ngày để dí mắt vào những cuốn “Ba Đồn mạn thuật” của bọ Nguyễn Quang Lập, “Chữ và người - 400 năm” của bác Hoàng Minh Tường, chùm 6 - 7 cuốn chi đó như “Đừng kể tên tôi”, “Qua khỏi dốc là nhà”, “Gia đình”, “Những ngày tháng năm”... của Phan Thúy Hà. Rất thích dạng sách phi hư cấu, bởi nó thật, không uốn éo làm duyên.

Giờ nhà cháu đang cầm trên tay cuốn “Xuyên qua mọi chiến tuyến” của Nguyễn Xuân Thọ.

Thế sự du du nại lão hà

Đó là câu mở đầu bài “Cảm hoài” (còn có tên “Thuật hoài”) của danh tướng Đặng Dung thời Hậu Trần (thế kỷ 15), có nghĩa: Việc đời ngổn ngang chồng chất mà ta già mất rồi.

Những ngày tháng này, xứ ta biết bao việc, đâu kém ngày xưa. Nhà cháu còn già hơn cả cụ Đặng Dung, nhưng tranh thủ lúc rảnh rỗi, tỉ mẩn nhặt nhạnh biên ghi lại những “thế sự du du” như một thứ tư liệu.


- Ngày 30.10.2025: Tạp chí TCDN (Tài chính doanh nghiệp) và một tờ báo khác hôm nay có bài rút tít rõ to “Người dân Việt Nam đang nắm giữ tới 500.000 tấn vàng”, trong đó phần sa pô viết cụ thể “Đại biểu quốc hội Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) dẫn số liệu từ Hội đồng Vàng thế giới cho thấy người dân Việt Nam đang nắm giữ từ 400.000 - 500.000 tấn vàng, khoảng 35 - 40 tỉ USD, tương đương 8% GDP”.

Ông hàng xóm cười, báo với chả chí, đại biểu đại biếc, có mà tính cả vàng dẻo cũng chưa đủ số ấy.

Con kiến

Hơn tuần rồi, nhà cháu bận việc nhà nên không có thì giờ bài vở tút tiếc gì sất, chứ không phải do bị ai đó dạy dỗ này nọ mà e ngại. Đó là chuyện vặt, không đáng quan tâm.

Nhưng nhiều lúc tự nghĩ mình cũng chả khác gì con kiến.

Trong cõi sống muôn loài, kiến luôn bị coi là bé nhỏ, tầm thường nhất. Người ta vẫn nói phận "con sâu cái kiến".

Thử dành vài phút quan sát đám kiến. Cứ từng con tha thẩn khắp nơi kiếm ăn, nếu tìm được mồi vội ba chân bốn cẳng chạy về tổ (mà sao nó đi khắp nơi xa tít, không hề có Google map vẫn tìm được nhà), gọi cả đám ra khiêng về.

Hồi bé, thỉnh thoảng tôi vẫn chơi với chúng, chẳng hạn đập một con ruồi, để đó, một tên kiến tìm được, lát sau cả bọn ra ì ạch khiêng về. Rất tội nghiệp, bọn nó chứ không phải tôi.