Cụ Nguyễn Hữu Đang

Ngày này, 15.8 của 109 năm trước, tức năm 1913, là ngày sinh một người con đất Thái Bình, một nhân vật lịch sử bi thương bậc nhất thời cộng sản, cụ Nguyễn Hữu Đang.

Thế hệ tôi sinh giữa thập niên 50 hầu như ít người không biết cụ. Những ai quan tâm đến thời cuộc, nhất là văn nghệ, đến những biến động bão táp trong lịch sử miền Bắc sau năm 1954, thì cái tên Nguyễn Hữu Đang thành thứ ám ảnh bi kịch bám chắc, hằn sâu vào trong đầu và tâm hồn.

Nguyễn Hữu Đang là tên tuổi lớn, một nhân cách cực lớn. Ông tham gia phong trào yêu nước rất sớm, được cụ Hồ tin cậy giao cho việc chủ trì (trưởng ban) tổ chức lễ độc lập 2.9.1945 (chính ông biên kể lại, cụ Hồ bảo "có khó mới giao cho chú"); một trong những người đứng đầu Nhân văn giai phẩm, chịu mức án cao nhất khi đảng và nhà nước do ông góp phần xây dựng nên xử vụ án oan sai tai tiếng này. Suốt 15 năm ông bị đầy ải biệt giam ở nhà tù tuốt tận vùng cao Đồng Văn, Hà Giang (từ 1958 đến 1973) đến nỗi không hề biết miền Bắc có chiến tranh (nhà thơ Phùng Quán kể lại); rồi được thả mà không có tự do, bị đưa về quê Thái Bình quản thúc gần 20 năm trời. Ông mất tháng 2.2007 tại Hà Nội, tang lễ của ông cũng bị "người ta" làm khó dễ.

Tư liệu: Bài thơ nhà văn Phùng Quán tặng đàn anh Nguyễn Hữu Đang

Nhà báo Xuân Ba vừa khỏi căn bệnh sốt xuất huyết quái ác đang hoành hành Hà Nội, gửi cho tôi chút tư liệu quý hiếm, đó là một tấm ảnh kèm bài thơ do chính tay nhà văn Phùng Quán chép bằng bút mực. Bài thơ được viết nhân kỷ niệm sinh nhật lần thứ 80 của cụ Nguyễn Hữu Đang (15.8.1992), vị thủ lĩnh tinh thần của nhóm Nhân văn-Giai phẩm, con người khí phách kiên cường không chấp nhận cường quyền vô đạo, thà sống lao tù do chính những đồng chí giáng xuống, để trước sau vẫn làm con NGƯỜI viết hoa.

Một chiều chớm đông cùng năm ấy, Xuân Ba tới thăm cụ Phùng Quán tại chòi ngắm sóng đọc thơ câu cá Tây Hồ, được ông chép tặng lại bài này, kèm luôn tấm ảnh sinh nhật có một không hai. Chỉ tiếc rằng những năm đó do điều kiện bảo quản không được tốt lắm nên ảnh mờ nhòe dần, bản bút tích cũng ố vàng, lem luốc.

Tôi không biết bài thơ này, có tên “Cây xương rồng” đã được in ở đâu, trong sách nào chưa, cứ mạo muội đưa lên đây, cho mọi người cùng thưởng thức. Một giọng thơ đậm đặc phong cách Phùng Quán, cũng là phong cách, thi pháp của nhiều nhà thơ nhóm Nhân văn-Giai phẩm, cứng cỏi, gân guốc, sâu lắng ý nghĩa trong từng chữ từng dòng. Nét chữ Phùng Quán cũng thật rắn rỏi, uy nghi, dứt khoát mạnh mẽ, như chính con người ông vậy.

Nhìn nay lại ngẫm xưa

Vừa thương vừa giận.

Thấy cảnh các ông như Nguyễn Thanh Chấn, Đoàn Văn Vươn, Huỳnh Văn Nén ra tù được đón rước, được dư luận xúc động, được báo chí quan tâm hết mực, thậm chí còn làm ngay giao lưu trực tuyến, lại chợt ngậm ngùi nghĩ đến những con người viết hoa như Nguyễn Hữu Đang, Hoàng Minh Chính, Vũ Đình Huỳnh, Nguyễn Kiến Giang, Đặng Kim Giang, Tôn Thất Tần... suốt bao năm nơi ngục tối, người ít thì 5-6 năm, người nhiều hơn 30 năm, đến khi người ta âm thầm thả thì không nhận được một lời xin lỗi, lại tiếp tục bị đày đọa, cấm đoán, bịt miệng, ăn cóc nhái để sống qua ngày. Mà đó lại là những đồng chí chí cốt vào sinh ra tử, công lao hãn mã của họ. Thật kinh sợ.

Kể cũng buồn, dư luận có thể rất mạnh mẽ bênh vực một người bị kết án oan giết người, nhưng có khi vẫn không dám mở mồm trước những người đấu tranh cho sự nghiệp tự do, bình đẳng, cho quyền con người.

Nguyễn Thông

Bất chợt rơi ra bài thơ Phùng Quán

Giới thiệu:
Lúc nhập nhoạng tối, từ Hà Nội lão Xuân Ba gọi cho mình, bảo tao đã đọc lại bài Phùng Quán viết về Nguyễn Hữu Đang rồi, thương quá. Tao sực nhớ trước đây có viết một bài về Phùng Quán - Nguyễn Hữu Đang, gửi cho mày xem nhé. Đầu bài, lão còn cẩn thận biên vài dòng thế này:

Thông thân mến

Đọc bài về Cụ Nguyễn Hữu Đang trên trang của Thông chợt bồi hồi nghĩ đến một kỷ niệm cũ... Đó là buổi sinh nhật Cụ Nguyễn Hữu Đang 80 tuổi tổ chức tại nhà thi sĩ Phùng Quán ở Chòi Ngắm sóng Hồ Tây.

Gửi mày một bài viết  đã lâu.

Kèm tấm ảnh thi sĩ Phùng Quán tặng mình mùa Đông năm 1992.

Xuân Ba

Hắn còn đèo thêm qua điện thoại rằng bài này viết cũng đã lâu rồi, mình nhẩm tính 1992 +11 = 2003, năm Quý Mùi 2003.

Mình chả giữ gì làm của riêng, cứ lưu lại đây cái đã, còn ai tò mò đọc thì có dịp hiểu thêm về Phùng tiên sinh.

Bất chợt rơi ra bài thơ Phùng Quán

XUÂN BA

…Bản tính cẩn thận lẫn lắm lời của bà xã đã khiến dạo cuối năm Mùi này chỗ làm việc của tôi ở nhà đã trải qua một cuộc đảo chính! Đám tài liệu giấy má sổ sách của tôi bỗng dưng phải  được xếp đặt lại gọn ghẽ! Rằng gọn thì có gọn, bặt mắt thì có bặt thật nhưng tính khí luộm thuộm cũng có cái ... được của nó, có cái logic của nó là mó tìm cái chi cũng dễ chứ bây giờ trước cái khối vuông vức bằng chằn chặn như đống bánh chưng xếp đứng kia biết lần giở thứ mình cần tìm ở chỗ mô? Đang ngao ngán lật giở bậy bạ một chồng sổ tay cũ chờ vợ xếp lại cho bắt mắt nàng thì tôi bỗng như bừng tỉnh khỏi cơn chán bởi chợt rơi ra một khổ giấy vuông vức ố vàng thẳng đuột vì bị ép trong đó đã lâu ngày! Một bài thơ của Phùng Quán!

Cây xương rồng

Cây chi cây lạ lùng

Không cành cũng không lá

Toàn những thân với thân

Mà chân thì dựng ngược

Như gậy gộc nghĩa quân

Toàn những góc với cạnh

Lá tua tủa gai chông

Nhựa đứng hàng độc dược

Gai nhọn buốt hơn gươm

 Người nghèo đem luộc kỹ

Ăn lại lành thay cơm

Mọc lên từ cát lửa

Hồn vẫn xanh mát trong

Che chở người lương thiện

Trộm cướp đều ngại ngùng

Tên như một biểu tượng

Đời gọi cây xương rồng!

Xương rồng ơi xương rồng

Anh có thật xương rồng?

Hay xương người nghĩa khí

Ngã xuống rồi hoá thân!

Mạn dưới bài thơ chép tay là dòng chữ Thơ tặng Nguyễn Hữu Đang 80 tuổi. Còn dưới bức ảnh mầu khổ 19x12cm chụp Phùng Quán đang đứng đọc thơ, người ngồi bên là cụ Nguyễn Hữu Đang có hàng chữ nhỏ Tặng Xuân Ba- Phùng Quán- Hồ Tây mùa đông 92.

Người trong ảnh: Cụ Nguyễn Hữu Đang (ngồi), bác Phùng Quán (đứng). Phía bên phải là bản chép tay bài thơ Cây xương rồng Phùng tiên sinh viết tặng cụ Đang, chính bác Phùng Quán chép lại tặng nhà báo Xuân Ba

Mới đó mà đã gần mười hai năm...

Ngày 2.9, đọc lại Phùng Quán viết về Nguyễn Hữu Đang

Giới thiệu:
Nguyễn Hữu Đang là tên tuổi lớn, một nhân cách cực lớn. Ông tham gia phong trào yêu nước rất sớm, được cụ Hồ tin cậy giao cho việc chủ trì (trưởng ban) tổ chức lễ độc lập 2.9.1945 (cụ Hồ bảo "có khó mới giao cho chú"); một trong những người đứng đầu Nhân văn giai phẩm, chịu mức án cao nhất khi đảng và nhà nước do ông góp phần xây dựng nên xử vụ án tai tiếng này. Suốt 15 năm ông bị đầy ải biệt giam ở nhà tù tuốt tận vùng núi cao Đồng Văn, Hà Giang (từ 1958 đến 1973) đến nỗi không hề biết miền Bắc có chiến tranh; rồi được thả mà không có tự do, bị đưa về quê Thái Bình quản thúc gần 20 năm trời. Ông mất tháng 2.2007 tại Hà Nội, tang lễ của ông cũng bị "người ta" làm khó dễ.

Nguyễn Hữu Đang là một tấn bi kịch thời đại, đầy rẫy oan khiên, nhưng cho đến giờ vẫn chưa có ai đứng đầu nhà nước này, đảng cầm quyền này nhận lỗi trước linh hồn ông (cũng như các ông Phan Khôi, Trương Tửu, Trần Đức Thảo, Trần Dần...).

Cách nay vài năm, tôi có dịp trò chuyện với nhà văn lão thành Thái Vũ (tên thật Bùi Quang Đoài, thời ấy cụ là sinh viên, đệ tử của các thầy Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh) cũng bị lên bờ xuống ruộng khi "người ta" quy kết cho Thái Vũ tội tham gia Nhân văn giai phẩm. Ông Thái Vũ bảo các nhà văn bị xử lý oan sai đều sẵn lòng tha thứ cho chính quyền bởi họ là những tâm hồn độ lượng nhưng chính quyền này thì chưa biết bao giờ mới hết xóa bỏ hận thù.

Bài viết dưới đây của nhà văn Phùng Quán, một đàn em, người gần gũi với Nguyễn Hữu Đang, đủ cho chúng ta độ tin cậy về sự thật lịch sử, về con người Nguyễn Hữu Đang, chủ yếu trong thời gian ông bị quản thúc chặt chẽ ở quê nhà. Chúng ta chưa có tư liệu nào về thời gian Nguyễn Hữu Đang chịu án tại Hà Giang, ngoài một vài trang nhắc đến ông trong tập hồi ký Đêm giữa ban ngày của Vũ Thư Hiên, Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn (cả hai tác giả đều từng được đảng ưu ái cho ăn cơm tù chốn Đồng Văn). Giam cầm một người tài giỏi như ông Nguyễn Hữu Đang suốt 15 năm để con người ấy không phát huy được gì phục vụ cho nhân dân, đất nước, đó là tội ác, cần phải lên án mạnh mẽ. Ai muốn biết thêm về Nguyễn Hữu Đang, có thể đọc thêm bản báo cáo của nhà văn Lê Hoài Nguyên, tức đại tá A25 Thái Kế Toại, người được coi là hiểu và đánh giá công bằng nhất về Nhân văn giai phẩm.

Bài của nhà văn Phùng Quán được đăng lần đầu trên Talawas năm 1993 sau khi báo Văn nghệ không chịu đăng.