Chị Thanh (phần 4, cuối)

Trên chuyến xe Kia Carnival rong ruổi xứ Campuchia, mấy chị em tôi trò chuyện nổ bung bắp rang. Chuyện đời, chuyện nghề, quá khứ, hiện tại, cả chuyện vui chuyện buồn.

Trong đời, tôi từng quen biết những người có trí nhớ kỳ lạ, hầu như họ chả quên những gì đã xảy ra trong cái dòng thời gian xô bồ và đám đông chen chúc. Chỉ cần một chút gợi nhỏ cũng khiến ký ức tuôn về cuồn cuộn, rất thực, chi tiết, cứ như cuốn sử được lật từng trang vậy. Bộ não như ổ cứng dữ liệu máy tính, enter là bật ra ngay.

Chị Nguyễn Thế Thanh là một trong những người ấy. Tự dưng lẩn thẩn nghĩ, mấy nhà chép sử viết sử nếu lúng túng ngắc ngứ chỗ nào nên tìm đến những pho sử sống này.

Trong chuỗi chuyện đường trường, tôi ra vẻ hiểu biết, rằng hồi còn học cấp 2 em đã nghe kể về Mậu Thân 68 và bác Năm Truyện, lại còn gợi mở chắc hồi ấy bác đã ngang hàm (đại tá) với ông Lê Đức Anh. Chị bảo, hồi ấy ổng (ông Anh) hình như đã tướng rồi, còn Tám Hà phó của bác Năm Truyện chỉ thượng tá.

Hungary (kỳ 2)

Như đã kể, lứa chúng tôi con em nông dân lớn lên ở miền Bắc thời trước 1975 chỉ biết đến Hungary qua sách báo, tuyên truyền của nhà nước, qua văn học nghệ thuật, chứ không có kênh chính trị, kênh quốc tế. Có lẽ để lại dấu ấn đậm nhất về Hungry là cuốn tiểu thuyết lịch sử "Những ngôi sao Ê ghe", hay còn có cái tên phổ biến "Những ngôi sao thành Ê ghe".

Tôi đọc lâu rồi, giờ nhớ mang máng sách ấy kể về cuộc chiến đấu của người Hung chống lại quân xâm lược Thổ Nhĩ Kỳ, bảo vệ thành cổ Ê ghe. Cực kỳ tàn khốc, đau thương, hùng tráng, quả cảm. Cả một dân tộc được tái hiện với những bi kịch, mất mát, anh hùng qua cuộc chiến này, nhất là qua số phận một đôi vợ chồng (tôi quên tên rồi). Hung thế kỷ 16 cũng tang tóc bi kịch như xứ ta cùng thời vậy. Đọc xong sách, rồi sau còn xem phim (người ta dựng thành phim), tự dưng lẩn thẩn nghĩ có lẽ nhà văn Anh Đức viết cuốn "Hòn Đất" bị ảnh hưởng từ Ê ghe này chăng.

Còn những điểm nghẽn

Một trong những việc có ý nghĩa tích cực nhất của tân Thủ tướng Lê Minh Hưng là ký quyết định giải thể, giải tán, chấm dứt hoạt động của Ủy ban An toàn giao thông quốc gia (đương nhiên kể cả các ban cấp dưới của ủy ban này ở địa phương).

Trong bao nhiêu năm, nó đã tồn tại nhưng an toàn giao thông rất tệ, thậm chí tai nạn giao thông rất nhiều, rất nghiêm trọng.

 
Những nhiệm kỳ chính phủ và thủ tướng trước đều thấy cả biết cả nhưng lờ đi, không có động thái nào xử lý tích cực.

Chưa biết thời gian tới ông Hưng sẽ chứng tỏ mình thế nào nhưng điều ông vừa làm rất đáng ghi nhận, thể hiện sự cương quyết, dũng cảm, đột phá thực sự.

Có những từ tiếng Việt cần lưu ý khi dùng (kỳ 3)

Lần này bỉ nhân đề cập nhóm từ tiếng Việt có gốc Hán, tức từ Hán Việt, gồm: Tiếp kiến, hội kiến, hội đàm.

Chả là báo Nhân Dân - cơ quan trung ương của đảng Cộng sản Việt Nam, số ra ngày 11.4.2026 có bài "Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tiếp kiến Giáo hoàng Leo XIV".

Nói luôn, viết như thế là dốt, không hiểu gì về từ "tiếp kiến", trừ trường hợp cố ý dốt để tự nâng mình lên.

Không chỉ báo Nhân Dân với đội ngũ lãnh đạo sừng sỏ, kiến thức đầy mình, đội ngũ phóng viên tinh những nhà này nhà nọ trong giới, mà cả nhiều báo đài quốc doanh khác cũng dốt vậy, xài từ "tiếp kiến" sai trầm trọng vậy. Tôi dám chê rằng "dốt" bởi không từ nào chính xác hơn, dù có làm họ tự ái, khó chịu.

Chuyện nhỏ mà không nhỏ

Cải cách gì thì cải cách, đột phá gì thì đột phá, tiến vào kỷ nguyên mới hay tiến đi đâu chăng nữa, định làm việc lớn mấy chăng nữa, kết quả thế nào chưa biết được bởi còn chờ thời gian chứng minh.

Nhưng cứ làm ngay được mấy điều nhỏ mà không nhỏ này thì tôi tin:

- Dẹp bệnh hình thức, trước mắt là bớt/giảm tối đa tình trạng băng rôn, cờ quạt, khẩu hiệu, hoa hoét.

- Chấm dứt hẳn chuyện trồng cây to, trồng cây biểu diễn.

- Ngưng xây trụ sở mới của bất cứ cấp nào, ngành nào. Tận dụng và khai thác tối đa những trụ sở cũ sau cuộc sáp nhập các đơn vị hành chính và cơ quan, giao ngay cho 2 ngành y tế và giáo dục đang rất thiếu, chứ đừng ôm tiếp cho đơn vị mình (vài mống cũng chiếm nguyên trụ sở to đùng, rất lãng phí).

- Họp hành vừa thôi, cấp phó ít thôi. Sáp nhập xong, đừng lấy cớ quy mô lớn, bộ máy to rồi cấp phó gấp đôi gấp ba so với bộ máy cũ, nếu vậy mèo lại hoàn mèo, đánh bùn sang ao, chả thay đổi gì, thậm chí tệ hơn. Bộ máy tinh giản và hiệu quả mới là đích của cải cách, đột phá.

Nếu chưa có kinh nghiệm hãy nhìn ra những nước tiên tiến văn minh mà học, chứ cứ rụt rè thứ nghiệm, không mạnh dạn thay đổi thì vẫn chỉ quanh quẩn ao làng thôi, đừng mơ ra biển lớn. Tôi bảo thật.
Thông cào

Hungary

Lứa chúng tôi sinh giữa thập niên 1950 ở miền Bắc khi độ tuổi nhi đồng tinh quẩn quanh làng xã, nếu hiểu biết mở mang tí chút cũng chỉ phạm vi huyện, tới tỉnh/thành quê mình là hết mức. Ếch ngồi đáy giếng. Bầu trời chỉ to bằng miệng giếng. Bé tí, biết nhiều cũng chả để làm gì, lấy ai chăn trâu cắt cỏ.

Rồi học lên tới cấp 2, ngoài chuyện hai miền Bắc - Nam đánh nhau ngày nào cũng được nghe trên đài truyền thanh (kênh thông tin duy nhất, bởi báo giấy chỉ dành cho cán bộ ủy ban), biết thêm thế giới có hai phe. Phe tư bản thực dân đế quốc do Mỹ, Pháp, Anh cầm đầu, được tóm lại ở mấy từ: bóc lột, xâm lược, chiến tranh, giãy chết, phi nghĩa. Tố Hữu viết “Mà đế quốc là loài dơi hốt hoảng/Đêm tàn bay chập choạng dưới chân Người”, rất kinh.

Phe xã hội chủ nghĩa được tán là tương lai nhân loại, niềm hy vọng của loài người, là chính nghĩa, tự do, dân chủ, hạnh phúc... Đại loại trên đời có gì hay ho tốt đẹp thì chủ nghĩa xã hội gom nhận tất tật.

Phe xã hội chủ nghĩa 13 nước, thực ra lúc đầu là 14 gồm cả Nam Tư. Nhưng ông Tito tỉnh táo rút ra sớm nên bị quy là bọn xét lại, nước này bị khai trừ. Vậy nên hồi thập niên 1990 phe xã hội chủ nghĩa tan rã mà không có Nam Tư dính chấu.

Tòa tâm địa

Trong cõi nhân sinh ta bà này, chỉ cần hai người là đã có suy nghĩ trái nhau. Điều đó bình thường, phải chấp nhận.

Làm gì có chuyện đoàn kết nhất trí trăm phần trăm, toàn này toàn nọ, toàn dân, toàn thể. Ảo tưởng.

Thế nên, người ta đang lao xao về chuyện đặc xá sắp xảy ra. Dĩ nhiên chính quyền đã quá nhiều kinh nghiệm về sự rò rỉ thông tin nên lần này kín như bưng. Chỉ có đoán già đoán non.

Trong những đồn đoán, thiên hạ quan tâm nhiều về trường hợp anh Trương Huy San (cáo trạng đề tên thật), tức nhà báo Huy Đức, Osin, Osin Huy Đức (tên thường ngày quen thuộc với rất nhiều người). Cũng phải thôi, Huy Đức là người của số đông.

Về con người Huy Đức, dĩ nhiên anh ấy cũng phải chịu quy luật sự khác biệt trong cõi ta bà. Người khen kẻ chê là điều khó tránh khỏi.

Nhưng chê thì cứ chê, phán xét cũng được, chỉ có điều dùng giọng điệu tiểu nhân miệt thị người ta là San hô, San vẩu, San vổ... thì thua dân bị coi là đầu đường xó chợ (chứ không phải giang hồ, bởi giang hồ nhiều người rất đàng hoàng).

Cứ tự nhéo mình xem còn đau không (biết đau là còn tri giác) và tự vấn, mình đã giỏi bằng sợi tóc người ta chưa mà hạ nhục nhau thế.

Không thích thì cứ nói không thích chứ đừng lập tòa xã hội học để phán xử người khác.

Nguyễn Thông

Tivi không phải chỗ lừa dối công khai

Ở nước này, người ta quen gọi các chương trình truyền hình (tất tật do nhà nước quản lý, kiểm duyệt, cho phép lên sóng) là tivi. Chẳng hạn: coi tivi, xem tivi.

Khi chưa có báo chí tư nhân (còn bao giờ có thì tôi không biết), tất cả những gì xuất hiện trên báo chí, truyền thông, trong đó có tivi, nhà nước đều chịu trách nhiệm.

Nói nhà nước vẫn còn chung chung, cụ thể phải là: Ban Tuyên giáo, Bộ Văn hóa-thể thao-du lịch, Bộ Khoa học-công nghệ, Bộ Y tế, Bộ Công an (an ninh văn hóa), ban lãnh đạo các cơ quan báo chí truyền thông.

Tôi không bàn chuyện lớn, mà chỉ đề cập một điều nhỏ. Nhỏ nhưng trái tai gai mắt, thể hiện sự vô trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Có thể ai đó sẽ bảo, ôi dào, vớ vẩn, đầy chuyện lớn lao không bàn, lại bới mấy thứ này ra làm gì, hoặc bảo quảng cáo nó phải thế, nó là nghệ thuật quảng cáo, phải chấp nhận, chi phí quảng cáo rất lớn nên người ta phải giảm bằng cách rút ngắn thời lượng, v.v..

Hiểu thế nào là quan điểm cá nhân, còn tôi chỉ thấy đó là sự lừa đảo, coi thường dân (người coi/nghe tivi), là sự vô trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước. Tất cả đều được bộc lộ công khai, hằng ngày, từng giờ.

Nhớ anh Đỗ Đức

Bàng hoàng khi các anh ngoài kia nhắn rằng "họa sĩ Đỗ Đức đi rồi, nửa đêm về sáng nay, giờ Tý, ngày Tân Hợi, tháng Tân Mão, năm Bính Ngọ, 20.2 ta, nhằm 7.4.2026". Buồn.

Tôi biết anh bệnh trọng, nan y đã lâu, nhưng xa xôi cách trở, chả kịp tới tận nơi thăm chia sẻ nỗi niềm, nhưng thấy anh luôn lạc quan vui vẻ trên trang FB cá nhân, coi cuộc đời chỉ như chớp mắt nhẹ. Nể phục anh.

Nhớ những lần được hầu chuyện anh, thật vui, đầm ấm, chan hòa, không có gì ngăn cách. Mỗi lần có sách mới, anh đều gửi tặng. Sách của anh dễ đọc, rất hay, nó là cuộc đời lặn vào trang sách mà ai cũng thấy mình ở đó.

Người như bác Đức hiếm có trên đời, sừng sững trong sự giản dị, khiêm tốn, đầy tình thương yêu con người.

Chị Thanh (phần 4)

Chuyến đồng hành sang Campuchia hồi tháng 1.2026 cùng chị Nguyễn Thế Thanh và các anh chị trong đoàn đã cho tôi miễn phí thật nhiều hiểu biết về cuộc sống, con người, về văn nghệ, lịch sử, nhân vật những năm tháng tôi từng sống, về những điều mình mới chỉ biết tơ lơ mơ.

Nhân đây, tôi xin được tỏ lòng biết ơn về sự khai trí ấy với các anh chị Nguyễn Một, Yên Ba, Trần Tuấn, Hữu Việt, Lê Huyền Ái Mỹ, Võ Đức Phúc, Lê Thanh Phong, Kim Tuyền, Văn Công Hùng, Hà Phan, Nguyễn Thúy Hằng, Bạch Hoàn, Cao Hồng Sơn... Càng hiểu rằng thế giới quanh mình rộng vô cùng, người giỏi trên đời nhiều lắm, bấy lâu mình chỉ như ếch ngồi đáy giếng.

Đúng như cổ nhân dạy, “đi một ngày đàng, học một sàng khôn”. Nghe lỏm thôi, mà vỡ ra được ối điều.

Chiếc xe Kia Canival xịn lầm lũi lao đi, lúc trong màn bụi mờ mịt, lúc giữa đèo cao núi thẳm xứ người, mấy chị em tôi cứ kệ, mặc chú tài xế tay lái lụa làm gì thì làm. Tôi và chị Thanh hát cho Việt và Tuyền thưởng thức văn nghệ xóm. Tinh dững bài tuổi đời hơn nửa thế kỷ trở lên, nào là Tiến lên đoàn viên, Nguyễn Bá Ngọc người thiếu niên dũng cảm, Đường chúng ta đi... một thời sôi nổi. Bài nào chị Thanh cũng thuộc làu làu, cả lời và giai điệu. Tuyền cười, khiếp thật, các bác là cả kho ký ức. Hữu Việt lim dim ngủ, hình như bài ca cổ xưa đã đưa anh về quá khứ một thời đạn bom.

Có vài từ tiếng Việt nên lưu ý khi dùng

Không ít người tặc lưỡi dễ dãi, dào, đời đầy thứ lớn cần quan tâm, chứ mấy cái nhỏ vụn vặt sai sót nhầm lẫn để ý làm gì. Có người trách tôi “nhàn cư vi bất thiện”, quá rảnh rỗi, tào lao, suốt ngày săm soi, lại còn mắng rằng “tiếng Việt không có nhà anh thì nó vẫn cứ phát triển, không cần anh phải xí vào”, v.v..

Tôi nghe vậy thì biết vậy, cũng chẳng lấy làm buồn phiền, bởi tính mình “cào” quen rồi, vả lại lúc nào cũng chỉ muốn góp chút sức mọn “giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” như cụ Phạm Văn Đồng từng dạy.

Ngay cả bản thân tôi cũng có lúc sơ suất, không phải sai, mà gây nên sự hiểu lầm. Chả là vừa rồi tôi biên ít chữ về chuyến đi Campuchia, ghi nhận những điều mắt thấy tai nghe.

 
Muốn để vui, đỡ nặng nề, tôi chơi chữ, dùng từ “du mục” khi viết “chuyến du mục” với giải thích trong ngoặc rằng du là đi, mục là mắt, thấy, ý là đã đi và thấy. Những bác rành rọt, thông thạo từ Hán Việt, kiến thức rộng còm có ý chê cười bỉ nhân hiểu “du mục” vậy là sai rồi, bởi du mục để chỉ một lối sống của những người chăn nuôi gia súc nay đây mai đó.

Quan ngại bị chấm dứt

Khi hai bên (hai nước hoặc hai phe) có chiến tranh, không thể nói trước được điều gì. Chiến tranh mà một phe có ông Trump lại càng không thể đoán được nó sẽ như thế nào.

Việc Iran vừa bắn rơi hai chiếc máy bay hiện đại của Mỹ chẳng khác chi giọt nước tràn ly, đặt dấu chấm hết cho hy vọng hai bên ngồi lại với nhau bàn về đình chiến, chứ chưa nói về hòa bình.

Đó là sự thách thức của Iran đối với Mỹ, kiểu như "mày làm gì được tao", mà Mỹ thì không muốn bị bẽ mặt thêm nữa. Từ hôm đánh nhau tới giờ, cũng chưa dài lắm, nhưng bẽ hơi bị nhiều.

Đó cũng là lý do vì sao Mỹ quyết cứu cho bằng được phi công, bởi nếu Iran bắt được sẽ cực kỳ phức tạp, Iran sẽ giành thế thượng phong.

Lần này Mỹ sẽ đoạn tuyệt chuyện ngồi lại với nhau, chỉ còn đánh thôi, mặc cho bên ngoài quan ngại.

Chị Thanh (phần 3)

Campuchia tận mắt

Phần này nằm trong vệt bài về bà chị Nguyễn Thế Thanh nhưng tôi tranh thủ ghi đôi điều về Campuchia nên đặt cho nó cái tên “Campuchia tận mắt”.

Chuyến du mục (đi và thấy) trên đất Miên đã cho đứa vốn quanh năm suốt tháng chỉ quanh quẩn xó bếp như tôi ngộ ra được nhiều điều, chứ những người như chị Nguyễn Thế Thanh, nhà thơ Trần Hữu Việt và mama tổng quản Kim Tuyền (cùng xe) vốn đi nước ngoài như đi chợ nào có lạ gì.

Chút nói tiếp về chị Thanh, giờ biên vài chữ về Campuchia qua mục sở thị, mắt thấy tai nghe đã.

Campuchia lâu nay tôi chỉ được nghe là nước nghèo, chậm phát triển, so với Việt Nam thua kém nhiều mặt... Có đi mới tỏ, hóa ra không hẳn vậy.

Quả thật nông thôn Cam còn hoang dã, nhiều nơi đi cả chục cây số nhà cửa rất thưa thớt, thậm chí không bóng người. Những nơi có dáng vẻ đô thị cũng ít nhà cao tầng, đường thưa xe cộ, chả thấy ùn tắc bao giờ.