Giải thưởng

Nhân chuyện Bộ Văn thể du đang lấy ý kiến công chúng về việc xét tặng giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng nhà nước đợt sắp tới, chợt lăn tăn nghĩ ngợi.

Ai chả biết, đây là thứ giải thưởng của chế độ, của nhà cầm quyền, chứ không phải của quốc gia. Mọi triều đình hết hưng rồi phế, không có gì là muôn năm mãi mãi. Giải thưởng cũng vậy, khi nó đã sinh ra từ đường lối chính trị, từ học thuyết cai trị thì nó có tuổi thọ cùng bà đỡ của nó. Thứ giải thưởng ấy, chế độ còn thì nó còn, chế độ tiêu vong nó cũng tự mất.

Bây giờ ở nước Nga hoặc các nước thuộc Liên Xô trước kia, chẳng ai nhắc tới giải thưởng Lenin, giải thưởng Stalin, thậm chí còn phải giấu đi bởi nhỡ trưng ra lại rước vạ “không phải đầu cũng phải tai”. Ông bạn Trần Quốc Quân của tôi, một tay lang bạt kỳ hồ, từng du học sinh, rồi nghiên cứu sinh, vào năm Liên Xô tan rã thì bị “mất phương hướng” đã ở lại quê hương cách mạng tháng 10, sau đó theo dòng tha hương lưu lạc sang Ba Lan, trụ được ở xứ “mùa tuyết tan” đến nay, kể lại chuyện hậu xô viết thực cay đắng. Chả là sau khi liên bang xô viết tan như bong bóng xà phòng, thì tất cả đảo lộn, nhất là đời sống tinh thần. Y (Quân) có máu kinh doanh, lại từ Ba Lan sang Nga, mua được cả mớ huân huy chương, danh hiệu, giải thưởng, những mề đay một thời quý giá tột đỉnh, vô giá, giờ chỉ còn giá trị ngang mấy chục ổ bánh mì. Có cả danh hiệu anh hùng Liên Xô, huân chương Lenin, bày trong đống láo nháo lạc xoong đồng nát trên vỉa hè. Chủ nhân biết chúng đã hết thời, cho tham gia kinh tế thị trường, chí ít cũng đổi về vài ký thịt, mấy lít sữa để mà sống. Không thể ngồi đó gặm huân chương, gặm giải thưởng, nhấm nháp quá khứ xô viết mà qua cơn bể dâu được. Lenin, Stalin còn chả tự cứu được mình, huống hồ mấy thứ danh nhất thời mang tên họ.

Quẩn quanh lý sự

-Vụ thanh lý xe công, do bị phản ứng dữ quá, Bộ Tài chính bảo đó chỉ là giá thanh lý tính bình quân, chứ trong số gần nghìn xe ấy có nhiều xe cũ đã... 20 tuổi, thậm chí có xe đem tháo dỡ làm mô hình để học cơ khí, v.v.. 

Xin thưa với quý bộ, vấn đề không phải là xe cũ hay mới (cần nói thêm, có những xe cũ kiểu Uoát, Jeep... không rẻ đâu nhá) mà là chuyện các vị bán dấm bán dúi nội bộ, bán rẻ như cho, chia bôi tài sản công, gây thiệt ngân sách. Cứ thanh lý bằng cách công khai đưa ra đấu giá, ai thèm thắc mắc làm gì.

-Nhiều vị phát ngôn của tỉnh này nọ bảo "chúng tôi nhận xe sang của doanh nghiệp để làm công vụ thăm đồng bào miền núi, phục vụ chống thiên tai, đi thăm các đối tượng chính sách". Mẹ khỉ, siêu xe đi chống bão lụt, nói cho ma nó nghe.

-Cái nhà thờ Trà Cổ ở Móng Cái, Quảng Ninh đẹp thế, sau khi bị phá dỡ, dư luận bức xúc, chính quyền lên tiếng bảo đấy là do giáo xứ họ tự phá chứ chính quyền không liên quan. Lạ, cái bọn giáo xứ này quyền to đến thế, phá cả công trình kiến trúc di sản văn hóa. Lâu nay bất cứ ai, đoàn thể nào làm cái gì cũng phải báo cáo chính quyền, chính quyền có cho phép mới được làm, vậy mà vụ này lại thoải mái thế.

-Vụ xét giải thưởng Hồ Chí Minh, các quan cứ giải thích quẩn quanh, nói tại không có giải thưởng nên bị găm, rồi ra vẻ khách quan bảo thời chiến tranh thì lấy đâu ra giải thưởng... 

Vấn đề không phải là chuyện có được giải thưởng về văn học nghệ thuật hay không mà là sự cố tình nhắm mắt làm ngơ hoặc ngu dốt không biết đến sức sống mãnh liệt của những tác phẩm đã ăn sâu vào cuộc sống, con người, tạo tiếng vang suốt bao nhiêu năm. Đóng góp của Phạm Tuyên (đợt trước được xét vớt), Thu Bồn, Thuận Yến, Đinh Ngọc Liên, Xuân Quỳnh, nếu nói ra, 10 người thì 9 người biết, thừa nhận, chỉ có mấy ông hội đồng xét giải là không chịu thừa nhận thôi. Có lẽ họ chỉ xét theo lý lịch, chẳng hạn ông Đinh Ngọc Liên từng chỉ huy đội kèn Bảo an binh của Pháp, ông Thu Bồn "ương bướng", ông Phạm Tuyên có cha là quan phong kiến, chị Xuân Quỳnh bỏ chồng... Xin các vị hội đồng nhớ cho, tác phẩm có tiếng vang, có giá trị lớn là tiêu chuẩn quan trọng hàng đầu chứ không phải mấy cái giải thưởng vớ vẩn hoặc lý lịch nhé.

Nguyễn Thông

Xét giải thưởng Hồ Chí Minh: Hội đồng máy móc, quy trình vô cảm

Chữ “máy móc” được nêu trong tiêu đề bài này không phải của người viết mà từ Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc. Ngày 1.3, tại cuộc họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 2.2017, sau khi nghe Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch báo cáo về những vấn đề đang ồn ào xoay quanh Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước đợt xét duyệt lần 5 (sắp trao giải), nhất là có những điều khiến thân nhân văn nghệ sĩ và dư luận bức xúc, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc chỉ đạo ngay “không được để các quy trình máy móc cản trở việc tôn vinh những tác giả có các tác phẩm văn học nghệ thuật nổi tiếng và có những đóng góp to lớn cho dân tộc”.

Và cũng thời sự hơn nữa, chỉ 1 ngày sau đó, chính Chủ tịch Trần Đại Quang thông qua thông báo của Văn phòng Chủ tịch nước đã lên tiếng rằng việc xét duyệt giải thưởng chưa thật phù hợp với thực tế, cần phải có sự xem xét, điều chỉnh.

Những điều hệ trọng như thế, lâu nay cứ “đúng quy trình”, dưới đưa lên, trên xét duyệt, tưởng như đã thành luật thành lệ, đã chặt chẽ đến mức con kiến không chui lọt, vậy mà hầu như lần nào cũng “có vấn đề”. Chả phải do tâm lý “một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp” mà là cần một sự đánh giá công bằng, khách quan, nhất là ở tầm quốc gia.

Nghĩ vụn những điều không vụn

1. Cái hồi mình còn vào được facebook, mỗi lần còm măng với bạn Đỗ Thu Hà (nhà báo Thu Hà, báo Tuổi Trẻ) mình lại tiếp thụ ối điều hay. Y thị là tay phóng viên văn nghệ có phong cách riêng mình phục nhất xưa nay. Lần ấy vào "nhà" bác Lâm Mỹ Dzung (khảo cổ, chị cả của Lâm Hiếu Dũng đồng nghiệp cơ quan mình), đọc ngay những lời còm thật sắc sảo của Hà, nhất là nghe thị trích mấy đoạn thơ bài Vườn trong phố của Lưu Quang Vũ ra, mình xúc động thật sự. Chỉ những kẻ nào từng có "vườn trong phố" mới thấm thía hết cái hay từ bài thơ này. Mình còm bảo Hà, nếu thủ đô cần dựng tượng văn nghệ sĩ thì người đầu tiên trong danh sách phải là Lưu Quang Vũ. Hà đồng ý liền, thậm chí còn tả bức tượng đó phải là người đàn ông cao khoảng 1,66m, nụ cười hiền lành, dáng đi hơi khòm khòm...
Anh Vũ mất tháng 8.1988 năm 40 tuổi, nay đã gần tròn 24 năm. Người Hà Nội cứ than như vạc không gian văn hóa thủ đô đơn điệu, thiếu tượng đài, thiếu những dấu ấn lưu lại sâu đâm trong lòng du khách. Vậy thì tại sao chả nghĩ đến dựng tượng danh nhân văn hóa nhỉ. Hay còn đợi chờ nhiều cửa xét duyệt? Mà này, nếu được duyệt, tượng ai thì mình chả quan tâm, còn với tượng Lưu Quang Vũ, xin các nhà điêu khắc cứ theo phương pháp cổ điển tả chân, đừng gồ ghề góc cạnh, đừng ước lệ tượng trưng gì nhé, đừng như nhan nhản tượng khắp nước hiện nay, cứng quèo quèo, khó coi lắm.

2. Kiến thức về âm nhạc của mình chắc chỉ bằng đứa mới học i tờ nhưng không vì thế mà mình không thích nhạc Trịnh Công Sơn. Mình vẫn luôn coi ông Sơn là ông hoàng ca khúc Việt Nam, bất kể về tình yêu, chiến tranh, cách mạng... đều dạng đỉnh. Trước 1975, bọn mình ở miền Bắc hầu như không biết gì về Trịnh Công Sơn, bởi nghe đài địch là một trọng tội, có thể bị đi tù chứ chẳng đùa. Những bài hát của ông quá hay, đến nỗi những năm đầu tiên sau giải phóng gần như có cả hội chứng mê Trịnh Công Sơn. Mê đến mức chỉ nghe Trịnh Công Sơn-Khánh Ly chứ không còn thèm biết đến ai khác. Một anh lớn tuổi đồng khóa với mình, anh Bùi Văn Trọng Cường là tay mê nhạc cự phách, cứ mỗi lần vào Sài Gòn, chỉ kịp quăng chiếc ba lô vào nhà mình là tót ra ngay mấy cái ki ốt trên đường Nguyễn Huệ hoặc dãy sạp đường Huỳnh Thúc Kháng để tăm tia Trịnh Công Sơn-Khánh Ly. Mình đi Hà Nội, anh giao nhiệm vụ phải mua cho bằng được băng cát sét Sơn Ca 7 gửi ra. Mình bị lây bệnh mê Trịnh Công Sơn cũng một phần do anh Cường.
Đành rằng ông Sơn là nhạc sĩ miền Nam nhưng điều đáng quý ở chỗ sau 75 nhiều người bỏ nước ra đi (mình chả trách gì những người này) nhưng ông Sơn ở lại. Ông vẫn viết, vẫn hay, dù không hay bằng trước. Ông phục vụ đất nước và nhân dân theo phong cách của ông. Những bài Huyền thoại mẹ, Em ở nông trường em ra biên giới, Em là hoa hồng nhỏ, Nhớ mùa thu Hà Nội, Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui, Quỳnh hương, Thành phố mùa xuân, Chiều trên quê hương tôi, Mẹ đi vắng... một thời vang trên các làn sóng phát thanh, truyền hình, sân khấu ca nhạc càng làm công chúng thêm yêu mến nhạc sĩ tài hoa.
Trong rất nhiều đợt xét tặng giải thưởng Nhà nước và giải thưởng Hồ Chí Minh, gần như chả ai quan tâm đến Trịnh Công Sơn. Đương nhiên một người như Trịnh thì không có chuyện làm đơn xin xỏ. Hay là người ta cạch cái lý lịch nhạc sĩ chế độ cũ để gác ông ra rìa? Như một đứa con ghẻ. Không có bất cứ giải thưởng nào ghi nhận những cống hiến xuất sắc của ông cho đất nước này, chế độ này. Một người bạn tôi còn bảo hình như ông cũng chả được huân huy chương gì. Vừa rồi thấy Bạch Tuyết, Ngọc Giàu, Kim Cương, Lý Huỳnh được tặng NSND mình lại nhớ đến ông. Tội nghiệp Trịnh Công Sơn. Lại có ý kiến khác rằng nhạc Trịnh, con người Trịnh vốn đã cao hơn những thứ đó, vậy thì ông cần làm chi nữa; đó là điều may mắn. Nghe vậy thì biết vậy, chả dám bàn luận gì.

3. Trong đợt trao giải thưởng Hồ Chí Minh vừa rồi, nhà thơ quá cố Phạm Tiến Duật có tên trong danh sách. Chả biết dưới chốn tuyền đài ông có vui mừng ngậm cười không nhỉ. Chỉ biết là quá muộn.
Kể từ năm 1951 đến giờ, nhà nước Việt Nam có lệ phong tặng danh hiệu anh hùng cho những tập thể và cá nhân lập thành tích xuất sắc trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ tổ quốc, lao động xây dựng cuộc sống. Hàng ngàn người đã được phong tặng, truy tặng. Rất nhiều trường hợp sau cả nửa thế kỷ mới được nhận danh hiệu anh hùng, phần lớn là truy tặng. Người đã chết, nếu nói theo chủ nghĩa duy vật, vô thần, thì có phong hay không cũng thế thôi. Tuy nhiên đây là sự vinh danh, ghi nhận để người thân còn sống, để cháu con hãnh diện về tiền nhân, để các thế hệ sau biết ơn người đi trước, để lịch sử công bằng. Đối với trường hợp nhà thơ Phạm Tiến Duật, có thể khẳng định ngay rằng ông rất xứng đáng với danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang, dù ông chẳng bắn chết thằng Mỹ nào. Thử hỏi trong đội ngũ văn nghệ sĩ bao nhiêu năm bám với Trường Sơn, ai có thể hơn ông Duật. Cả một Trường Sơn hùng tráng như thế suốt thời đánh Mỹ, ông Duật là ngôi sao sáng chói. Nếu chưa tin điều này, xin cứ hỏi trung tướng Đồng Sĩ Nguyên cựu tư lệnh Trường Sơn, hỏi hàng vạn bộ đội, TNXP, lái xe... từng gắn với Trường Sơn, nay còn sống, như nhân chứng xác thực nhất, để xem có đúng hay không.
Thật buồn là những vị lãnh đạo Hội nhà văn VN, nơi có trách nhiệm với nhà thơ Phạm Tiến Duật lại chẳng hề quan tâm đến những quyền lợi của hội viên, cứ thờ ơ, bỏ mặc. Ông Hữu Thỉnh nên làm điều này trước khi quá muộn.

17.6.2012
Nguyễn Thông

Danh (bài 1): Hội đồng xét giải thưởng còn tùy tiện, vô trách nhiệm

Cuối cùng thì bản danh sách những người xứng đáng được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú đợt năm 2011 đã gút lại, Hội đồng cấp nhà nước đã thông qua và trình lên cấp có thẩm quyền (Chủ tịch nước) phê duyệt. Sau những khiếu nại, thắc mắc lùm xùm dẫn đến sự giải quyết kéo dài, khiến lui lại thời điểm trao giải hơn nửa năm, thì đó là kết quả đáng mừng. Những người có công lao to lớn, đóng góp xuất sắc với nước với dân, với sự nghiệp cách mạng đã được ghi nhận, tuyên dương, dù có nhiều trường hợp quá muộn màng, chậm trễ. Tuy nhiên, sau 4 lần trao giải thưởng Hồ Chí Minh (vào các năm 1996, 2001, 2006 và lần này 2012), sau nhiều lần trao giải thưởng Nhà nước cũng như phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT, có thể lưu ý đôi điều.

Theo pháp lệnh về giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng Nhà nước, việc xét giải cho các công trình sẽ được hội đồng bình chọn cấp cơ sở bỏ phiếu, sau đó chuyển danh sách lên cấp trung ương (Hội đồng cấp nhà nước) để xem xét kỹ càng. Tiêu chuẩn xét chọn rất chặt chẽ, thậm chí ngặt nghèo nhằm đánh giá chính xác các công trình, tác phẩm của những cá nhân, tập thể xứng đáng nhất. Đã bao lần các hội đồng bình chọn chuyên ngành, và nhất là Hội đồng cấp nhà nước phải nâng lên đặt xuống, phân vân cân nhắc không ít trường hợp. Nhưng có lẽ vì quá kỹ, quá khắt khe hoặc quá câu nệ vào tiêu chí này nọ, thậm chí kém trách nhiệm, thiếu công tâm mà đã phát sinh điều vô lý, thậm chí bỏ sót những trường hợp rất xứng đáng, gây nên những chậm trễ không đáng có, đáng tiếc. Xin dẫn ra vài trường hợp: