Ba chuyện

1. Ông cu cháu gào lên, ông ơi, cho cháu hỏi.
- Gì?
- Sao nước Mỹ nó không bắt Trần Đăng Khoa ạ?
- Khoa thơ hở. Mày phải gọi ông Trần bằng ông, chỉ kém tao vài tuổi, mí lại không được gọi Mỹ bằng nó, bất lịch sự. Nhưng sao phải bắt? Ông này khá nhất trong mấy ông đường được.
- Ông ấy viết "Ngu xuẩn nhất nhì/Là tổng thống Mỹ", xúc phạm thần tượng Mỹ.
- Mỹ nó, quên, họ, văn minh, dân chủ, coi ai cũng như nhau, không thần tượng ai cả, đâu như người ta. Ông Khoa có chửi cũng chả sao. Tao còn nghe nói năm xưa ông ấy sang đó còn được họ đón tiếp như khách quý, chính ổng về kể lại.

2. Ông tân bộ trưởng Bộ GD-ĐT tưởng thế nào, lúc mới lên được bao người kỳ vọng, khen ngợi, hóa ra nhầm.
- Ông nói về vụ thi cử ở Tuyên Quang hở?
- Ừ, chả riêng Tuyên Quang, còn mấy tỉnh nữa. Nát.

3. Muốn biết hội quần chúng hoặc tổ chức xã hội nào hoạt động hiệu quả hay không, chỉ cần cắt phựt ngân sách chi nuôi nó 1 hoặc 2 năm, rõ ngay. Tới năm thứ 3, hội nào còn hoạt động được thì cho tồn tại, không thì giải tán hết.
Kiếm được tiền tự nuôi là cách đánh giá hiệu quả chính xác nhất.

Nguyễn Thông

Thi cử cãi nhau

Xứ mình, bất cứ chuyện gì cũng có thể thành tấm thành món để cãi, kể cả thi cử. Càng dốt nát ngu muội, cãi càng hăng.

Kỳ thi tốt nghiệp phổ thông 2026 diễn ra, bọn trẻ lớp 12 vào phòng thi làm bài chí chết, còn bên ngoài người lớn và cả những người không chịu lớn mở volume điếc tai. Nhiều tay còn nhân danh này nọ đòi lôi các đương sự ra xử, thiếu điều mở tòa án quân sự đặc biệt, kết án xong bùm luôn, không cho cãi.

Nếu xếp hạng toàn cầu về cãi nhau, An Nam ta là nhất, chẳng nhường bố con thằng nào, kể cả những thằng “mày biết bố tao là ai không”.

Nhà cháu chỉ lẩn mẩn gạch đầu dòng vài điều liên quan, chứ chẳng dại bị cuốn vào cuộc cãi vã ấy, không phải do sợ nhát, mà bởi không có 7 củ rưỡi, hoặc 30 củ. Gương tày liếp chẳng treo đấy thây, lên phây búc than thở trước khi chạy xe phải lắc cho xăng e mười trộn đều, hoặc nhà cô gì ở Ninh Bình khoe gặp ma... đều phải móc hầu bao nộp phạt.

Nhật ký tháng 5.2026 (tiếp)

- Ngày 15 - 16.5:
Những ngày qua, báo chí nhà nước, và cả truyền thông nhân dân (mạng xã hội) đưa tin TP.HCM dự định từ năm học 2027 - 2028 sẽ bỏ thi tuyển vào lớp 10 phổ thông, chỉ thực hiện xét tuyển.

Nếu được vậy dân chúng rất mừng bởi lâu nay “cuộc thi tuyển vào lớp 10” chẳng khác hòn đá tảng vừa đè nặng lên cuộc sống của phụ huynh và học sinh, vừa là chiếc barie chặn đường vào tương lai của biết bao đứa trẻ tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”.

Phải nói rằng, dù cùng trong một thể chế với rất nhiều áp đặt, phải tuân thủ, nhưng TP.HCM luôn đi đầu sự đổi mới, bứt phá, “xé rào”, rũ bỏ trì trệ, thường lấy sự phục vụ nhân dân làm mục đích.

Nhân vụ lớp 10, lại nhớ những tâm sự có tính chất chỉ đạo của ông Tô Lâm - người đứng đầu đảng, nhà nước, trung ương về điều này. Tại cuộc tiếp xúc cử tri ngày 4.5, ông nói “Mấy hôm nay học sinh chuẩn bị thi vào lớp 10, còn căng thẳng hơn thi vào đại học. Tại sao lại tạo ra tâm lý bất an như vậy? Không những nặng nề cho học sinh, phụ huynh mà còn khó khăn cho cả thầy cô giáo” (theo báo VTC News, 4.5.2026).

Cần trả lại tên trường

Hôm 16.5.26 diễn ra lễ "kỷ niệm 120 năm ngày truyền thống Đại học quốc gia Hà Nội". Có những báo còn đưa tin vắn tắt "120 năm Đại học quốc gia Hà Nội".

Đại học quốc gia HN khởi thủy là Trường đại học Đông Dương được thành lập ngày 16.5.1906, trụ sở tại 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội bây giờ. Sau những biến cố thời đại, Trường đại học Đông Dương bị thay thế bằng Trường đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1956.

 
Tới năm 1993, trường Tổng hợp bị xóa sổ, chia thành 2 trường đại học khoa học cơ bản là trường Khoa học xã hội và nhân văn, trường Khoa học tự nhiên. Đồng thời, Đại học quốc gia Hà Nội ra đời, gồm hai trường ấy và một số trường khác.

Nói túm lại, Đại học quốc gia Hà Nội có nguồn gốc, nền tảng là Trường đại học Đông Dương và Trường đại học Tổng hợp Hà Nội.

Hai điều cộm

- Chả ai muốn bệnh, nhất là bệnh ung thư. Nhưng trời kêu ai nấy dạ, tránh cũng chẳng được.
Bị bệnh thì cần thuốc, chỉ có điều thuốc phải ra thuốc, chứ đừng biến người bệnh thành thứ để trắc nghiệm, thử nghiệm.

Thuốc ung thư của Nga, cần tìm hiểu kỹ nó (Nga) đã thử nghiệm lâm sàng trên dân nó chưa, kết quả thế nào (phải do cơ quan y tế quốc tế xác nhận chứ đừng tin mồm nó), đã có quốc gia văn minh nào chấp nhận và dùng chưa. Đừng biến dân ta thành vật thử nghiệm cho nó.

Đành rằng "có bệnh thì vái tứ phương", mong có thuốc điều trị, nhưng tôi cho rằng ngay cả người bị ung thư cũng không muốn bị lôi ra làm vật thử nghiệm thuốc Nga, đó là chưa nói phải trả tiền.

Người chứ không phải chuột bạch, còn nếu cứ dùng thì cán bộ lãnh đạo xung phong dùng trước, kết quả thế nào cứ công bố cụ thể cho toàn dân biết. Làm lãnh đạo hay bị ung thư lắm.

Chắc nhiều người chưa quên hồi dịch Covid-19, Nga ra cái điều tình nghĩa tặng VN mấy nghìn liều vắc xin Sputnik, bộ máy tuyên truyền xứ ta bốc lên mây xanh để dụ dân, còn trên thực tế không có cán bộ nào dùng, mà ngay cả Nga cũng không dùng.

- Chuyện thứ 2 là chuyện tay chủ tịch hội đồng trường cấp 3 ở Ninh Bình. Cứ nói toẹt ra là đàn ông nào chả mê đàn bà, kể cả tổng thống, tổng bí thư, Đường Tăng... nhưng điều khốn nạn nhất ở chỗ nó biến một nơi trong trường học-cơ sở giáo dục thành nhà thổ. Chê là chê ở điều đó.

Cái trường ấy, sớm muộn cũng giải tán bởi một cơ sở giáo dục-nhà thổ như vậy, chẳng ai thèm cho con vào học đâu.

Nguyễn Thông

Thời đảo lộn

Thiên hạ xôn xao, buồn bã, phẫn nộ, và có cả bênh vực, bao che, làm nhẹ vụ học trò đánh cô giáo xảy ra ngay trong lớp học Trường THCS (tức trườngcấp 2) Đại Kim, ở thủ đô Hà Nội.

Tôi sống bạc tóc rồi nhưng không thể tưởng tượng có đứa mới chỉ học lớp 7 - từng được cụ Hồ gọi là "búp trên cành", mà ngang nhiên nắm đầu nắm cổ cô giáo ghì xuống đánh ngay trong lớp, trước sự chứng kiến dửng dưng lạnh lùng của cả đám cũng là học sinh của cô giáo nạn nhân kia.

Điều nguy hiểm và đáng lo nhất không hẳn ở đứa học trò đánh cô giáo, mà là cả lớp dửng dưng vô cảm khi người dạy chúng, "cô giáo em tre trẻ, dạy em hát rất hay" bị đánh.

Khủng khiếp, man rợ, không còn gì để nói.

Mong sao chỉ thấy chuyện vô đạo này một lần trong đời. Không, không bao giờ xảy ra nữa.

Những ai còn lăn tăn, phân tích nọ kia, ngay cả chính quyền, cả công an, nhà trường... nữa, cứ tự đặt mình là cô giáo rồi hãy ý kiến này nọ.

Cực buồn, buồn không thể tả về thế sự bi thảm.

Nguyễn Thông

Góp ý với bộ trưởng giáo dục Nguyễn Kim Sơn

Hôm 18.9, báo chí đưa tin bộ trưởng cho biết sắp có cuộc sáp nhập lớn triệt để các trường đại học chứ không để kéo dài tràn lan tình trạng thừa không ra thừa - thiếu không ra thiếu, kém hiệu quả như hiện nay.

Nếu làm được, đó là một cuộc cách mạng, có lẽ chỉ đứng sau cuộc sáp nhập đơn vị hành chính (tỉnh thành, xã phường) vừa rồi, vừa triệt tiêu được bộ máy cồng kềnh tốn ngân sách, vừa tạo thực chất cho cuộc sống, cho nền giáo dục vốn đã quá lao dốc không phanh.

Tất nhiên việc lớn như vậy phải là chủ trương của nhà nước, chính phủ, chứ mười bộ cũng không làm nổi, nói gì một bộ.

Việc cần làm, nên làm ngay, đừng nâng lên đặt xuống, xin ý kiến ý cò gì nữa.

Giáo dục đại học ở ta khác với hầu hết nước tiên tiến, là nhà nước quản tất tật, bằng cách này cách khác, dù là trường công hay trường tư. Nếu có khác biệt, chỉ ở chuyện chi tiền, ai bỏ tiền ra nuôi trường.

Hành hạ trẻ con

Thi tuyển vào lớp 10 là cuộc hành xác vĩ đại đối với trẻ con và cả cha mẹ chúng.

Một nước đã có nửa thế kỷ sau chiến tranh, chỉ việc chăm lo phát triển cuộc sống, trong đó có giáo dục, mà tới bây giờ vẫn bắt những đứa trẻ muốn học tiếp để tốt nghiệp trung học phải thi tuyển vào lớp 10, đậu mới được học trường công, còn không thì phải xì tiền vào học ở những trường dân lập, hoặc không có điều kiện tài chính thì nghỉ học, bị ném sớm vào đời. Đó là điều rất khốn nạn, bi kịch.

Bao nhiêu tiền bạc cứ dồn vào xây trụ sở to cao rộng, hoành tráng nên thiếu trường lớp, nuôi cả bộ máy nhân sự ăn không ngồi rồi nên thiếu giáo viên, thử hỏi các ông bà có xứng làm lãnh đạo không?

Con cháu các ông bà, mới nứt mắt oe oe đã có chỗ học trường chuyên trường điểm, đi học nước ngoài, có khi nào các ông bà thấu cái cảnh chen nhau, căng thẳng thi vào lớp 10 không? Thấu thì đã không để cái trò ác và dở hơi ấy kéo dài năm này qua năm khác.

Hữu danh vô thực như Đại học Quốc gia

Các cụ xưa thường nói chữ, rằng “hữu danh vô thực”, nôm na là có tên (danh) nhưng chả tác dụng (thực), ý nghĩa gì. Thực chất là vô tích sự. Cụm từ này rất trúng với cái gọi “Đại học quốc gia” đang tồn tại ở xứ ta.

Từ phát biểu của một đại biểu quốc hội, ông Bùi Xuân Hải - Hiệu trưởng Trường đại học Hải Phòng ngay tại nghị trường hôm qua 14.5, lại ồn lên vụ đòi bỏ Đại học Quốc gia. Ông Hải đề nghị nên bỏ ngay thứ cơ sở giáo dục trung gian này. Đúng là Hải Phòng không lòng vòng. Có lẽ ông Hải là quan chức đầu tiên trong bộ máy lãnh đạo đang tồn tại lên tiếng về sự nhố nhăng này.

Dư luận (báo chí và mạng xã hội) ăn theo ông Hải phần lớn mới nêu ra sự không giống ai của thực thể Đại học Quốc gia qua cách gọi tên (university) nhố nhăng, chứ chưa phanh phui, nêu thẳng vào vấn đề cốt lõi: Nó chỉ là cấp vô tích sự, ăn trên ngồi trốc, ăn bám ăn chặn quyền lợi của các trường thành viên, giống như cây tầm gửi vậy. Nuôi nó rất tốn kém về tiền bạc, đất đai, nhà cửa, phương tiện, nhân lực (thậm chí giám đốc còn là ủy viên trung ương) chỉ để đạt cái danh hão.

Giờ mới đặt vấn để bỏ nó, tháo vướng víu, tháo điểm nghẽn là đã khí muộn, quá muộn.

Cứ phải nói thật

Những ồn ào về ông Vương Tấn Việt (tức thượng tọa Thích Chân Quang) như thế đủ rồi, các cụ ạ. Một người dù có tài vặt mấy chăng nữa nhưng gian dối, háo danh, thiếu đức thì không đáng được quan tâm. Ông ta đã phải trả giá cho thói xấu của mình.

Nhưng đã đến lúc, thậm chí khí muộn, cần phanh phui thực chất của nền giáo dục xứ ta, nhất là các trường đại học, và nhất là Trường đại học Luật Hà Nội.

 
Đó không phải cơ sở giáo dục mà là cái chợ giời buôn bằng cấp, danh vị, học vị cho những kẻ háo danh. Thứ tổ tò vò dối trá vô pháp ấy cần phải đập bỏ, làm lại.

Chưa cần mở rộng đào sâu làm gì, giờ cứ mổ xẻ hết những bằng tiến sĩ luật đã do Trường đại học Luật HN cấp, nhất là những bằng mà chủ nó học và bảo vệ theo dạng tại chức, chẳng hề đi học, chẳng trực tiếp học mà vẫn có bằng. Cứ không có vùng cấm, kể từ tổng chủ trở xuống, lại chả lòi ra cả đống. Ai cũng biết, đám lãnh đạo ưa bằng tiến sĩ luật nhất, bởi chẳng cần học vẫn có bằng, kiến thức luật thì rất mông lung, cũng như dạng chính trị cao cấp vậy. Có cũng như không bởi nó chả có tác dụng gì, thậm chí chỉ hại.

Xuống đáy rồi

Nước Nam ta từ khi có nền giáo dục tới nay, chưa bao giờ nó (giáo dục) lại xuống cấp tận đáy thảm hại đến thế.

Cả lớp xúm lại đánh chửi cô giáo, thì đạo đức của học trò đã được cắt giảm về 0. Trước khi hứa với thế giới giảm phát thải ròng carbon về 0 thì hãy cố vực đạo đức xã hội lên số dương đã, đảng ạ.

Dù thầy cô gây lỗi gì chăng nữa, nhà trường cũng đã mạt hết mức. Giờ thì thấy hệ quả của việc chê bai và tháo bỏ câu "Tiên học lễ, hậu học văn" thay bằng "Sống học tập, làm theo..." trong nhà trường.

Cô giáo buộc phải phản kháng, bằng cách... ném dép vào bọn học trò. Hành vi này chỉ đáng thương và thể hiện sự bất lực chứ không có gì là "tiên trách kỷ, hậu trách nhân" như một số nhà đạo đức thiên tả.

Tất cả đều đã muộn, quá muộn, vô phương cứu chữa. Thuốc thánh cũng không chữa nổi.

(Nhân vụ cô giáo ở Tuyên Quang bị tập thể trò đánh chửi).

Nguyễn Thông

Nên cầu thị chứ không phải cãi loăng quăng

Bộ Giáo dục - Đào tạo sáng qua (18.10) có công văn dọa sẽ báo công an (mà họ gọi là lực lượng chức năng) về vụ "xuyên tạc sách giáo khoa".

Bộ khẳng định "các ngữ liệu đang gây tranh cãi trên là những nội dung không có trong sách giáo khoa hiện hành đang được thực hiện giảng dạy tại các nhà trường". Điều này thì đúng với thực tế, hiện chả có cuốn sách giáo khoa nào mang nội dung như thế.

Tuy nhiên, đây là lối nói quanh co thường thấy ở các cơ quan nhà nước, cố tình phủ nhận cái sai đã từng xảy ra. Xin hỏi bộ, nếu những dữ liệu ấy không có trong sách giáo khoa hiện hành thì đã từng có trong sách giáo khoa của ngành giáo dục xứ này chưa? Đừng vội quy kết người ta là xuyên tạc. Sách do chính các ông bà soạn ra chứ ai. Thời nay không soạn thì thời trước soạn. Chứng cứ rành rành mà còn cãi, cãi lấy được, nỏ mồm.

Tôi đảm bảo là có. Nếu có, thì thấy người ta góp ý là phải cảm ơn, xem như bài học kinh nghiệm, để tránh, đừng lặp lại nữa, sao lại quanh co lập lờ, lại còn dọa dẫm báo công an.

Sự cầu thị rất khó xảy ra ở cơ quan công quyền, ở tầng lớp lãnh đạo xứ này.

Ngành giáo dục mà còn thế, huống hồ những ngành có súng.

Nguyễn Thông

Chuyện dạy văn học văn (kỳ 5)

Vẫn chuyện dạy văn học văn của ròng rã mấy chục năm, từ thập niên 50 đến thập niên 90 thế kỷ trước.

 
Như nhà cháu đã kể, môn văn trong nhà trường xã hội chủ nghĩa chả khác gì môn chính trị. Giá trị văn học bị xem nhẹ, thậm chí tước bỏ, để thay vào đó những nội dung, chủ đề, đề tài mang màu sắc chính trị, phục vụ chính trị. Ai đời, tác phẩm văn chương được đưa vào sách giáo khoa lại là thứ chả văn chương chút nào, kiểu như “Nay ở trong thơ nên có thép/Nhà thơ cũng phải biết xung phong”, “Đau khổ chi bằng mất tự do/Đến buồn đi ỉa cũng không cho”, “Em ơi ra mà xem kìa mây bay/Lớp lớp trên nền trời đuổi giặc/Tốp đi đầu in hình quân xâm lược…/Chiến tranh nhân dân là vô địch/Sẽ đi vào quần chúng học thuyết ta”, “Dọn tí phân rơi, nhặt từng ngọn lá/Mỗi hòn than mẩu sắt cân ngô”, “Ngói mới trăm nơi cùng cửa sổ/Xây lên không khí những tòa gương”, v.v..

 
Ta cứ thử so những câu chễm chệ trong sách giáo khoa ấy, với một câu bất chợt chẳng hạn “Chùa xưa ở lẫn cùng cây đá/Sư cụ nằm chung với khói mây” (Nguyễn Khuyến), hoặc “Vẳng nghe tiếng ếch bên tai/Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò” (Tú Xương) thì thấy khác nhau một trời một vực.

Chuyện dạy văn học văn (kỳ 4)

Cuộc sống luôn vận động và biến đổi, tại sao môn văn trong nhà trường xã hội chủ nghĩa lại ì ra, giống như nửa thế kỷ trước? Không nhất thiết cứ phải thay đổi hết, có những tác phẩm hay vẫn cần giữ lại, những bài thơ Các vị la hán chùa Tây Phương, Tre Việt Nam, truyện ngắn Một lần tới thủ đô, Lặng lẽ Sa Pa... chẳng hạn; nhưng những thứ quá cũ kỹ, nhất thời như Vợ nhặt, Tắt đèn, Thư nhà, Hòn đất, Sống như anh, Bất khuất, Nhật ký trong tù, thơ Tố Hữu, Xuân Diệu... thì nên đưa vào bảo tàng được rồi. Cũng như bài “Lê nin trong hiệu cắt tóc” vậy, chỉ hợp với lứa tuổi sinh ra trước 1975, chứ bắt bọn trẻ bây giờ học, chúng nuốt làm sao trôi.

Chương trình lạc hậu, nội dung cũ kỹ, cách dạy dở, mục đích nhồi nhét, và nhất là thói chính trị hóa văn học, hỏi làm sao môn văn hay được, làm sao thu hút được học trò.

 
Nói tới văn, phải bàn đến cả tiếng Việt. Chưa khi nào nhà trường, trong đó môn văn đóng vai trò quan trọng nhất về tiếng Việt, lại thải ra xã hội, ra đời sống thứ “sản phẩm con người” kém dở tiếng Việt như bây giờ. Nhiều ông to bà lớn không đủ khả năng diễn đạt một ý bình thường, nói năng lủng cà lủng củng, ề à, dây cà dây muống. Rất nhiều văn bản của nhà nước, chính phủ, quốc hội không chuẩn về ngữ pháp tiếng Việt, không biết đặt câu, câu què câu cụt, tối nghĩa, sai trầm trọng.

Chuyện dạy văn học văn (kỳ 3)

Thời tôi đi học, kể từ cấp 1 đã nghe người nhớn nói với nhau “văn dĩ tải đạo”, còn bé nên chả hiểu, tới lúc nhớn thì lờ mờ rằng đó là thứ quan điểm về văn chương của người xưa. Đại loại văn để chở đạo, còn đạo là gì thì rộng lắm. Thày tôi bảo lớn rồi hiểu. Lên cấp 2, học lớp 7, hỏi thầy Phất, thầy nói đạo không phải chỉ những lời dạy của Khổng tử, Mạnh tử đâu, mà bất cứ cái gì vì con người, bênh vực con người đều đạo cả. Văn chứa những thứ ấy mới là văn. Tôi về hỏi lại thày, thày gật.

Nhưng trong nhà trường xã hội chủ nghĩa lại khác. Suốt mấy chục năm (còn bây giờ thế nào thì tôi không rõ lắm) người ta chỉ nhét vào môn văn (cả ở trường học lẫn xã hội) thứ đạo chính trị, đạo cộng sản. Những tác phẩm nào phù hợp với đạo này thì được đưa vào sách giáo khoa để dạy cho học trò. Đối với văn học cổ, văn học dân gian, người ta cũng chỉ chọn lọc chỗ nào, nội dung nào có tác dụng chính trị, phù hợp với đường lối, tư tưởng cộng sản. Ví dụ, truyện Kiều họ chỉ chọn những phần chống phong kiến, lên án chế độ phong kiến, theo quan điểm phản đế phản phong. Truyện Kiều lừng danh như vậy nhưng học trò chỉ học “Thúy Kiều mắc lừa Hồ Tôn Hiến”, “Mã Giám Sinh mua Kiều”, “Trước lầu Ngưng Bích”, còn bao nhiêu cái hay cái đẹp khác (mới là chính) của tác phẩm lừng danh này bị lược bỏ. Ngay GS Lê Đình Kỵ nghiên cứu rất sâu về truyện Kiều cũng chỉ đặt vấn đề “Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du” dưới góc độ… cách mạng.

Chuyện học văn làm văn (kỳ 2)

Tôi gắn bó với môn văn của chế độ này đã lẩu lầu lâu nên quá rành về nó. Kể từ khi học cấp 2 rồi cấp 3 (hệ 10 năm), tiếp đó mài đũng quần ở khoa văn 4 năm rưỡi, rồi dính ngay nghề dạy học gần 2 chục năm nữa, còn gì mà chẳng “ở trong chăn mới biết chăn có rận”.

Những ai ở miền Bắc trước năm 1975 trải qua các cấp học phổ thông (hồi ấy, từ cấp 1 tới cấp 3, tức từ lớp 1 đến hết lớp 10, gọi chung là hệ phổ thông, để phân biệt với hệ bổ túc văn hóa; cũng như đại học có hệ chính quy, khác với hệ tại chức, chuyên tu) đều hiểu môn văn trong nhà trường nó là thứ văn gì. Sau nhiều năm thời thế thay đổi, cho tới nay, về cơ bản môn văn vẫn vậy. Nói ngắn gọn thì, không có văn học văn chương đúng nghĩa trong nhà trường xã hội chủ nghĩa, mà chỉ có văn học cách mạng, văn học chính trị. Một thứ văn học què quặt, thiển cận, phiến diện, méo mó, phi nghệ thuật, bị chính trị chi phối đến mức thảm hại. Một thứ văn học sống sượng phục vụ tuyên truyền, giết chết nghệ thuật.

Chuyện học văn làm văn

Nhân thiên hạ đang lời ra tiếng vào về đề thi môn văn, về bài văn dài 22 trang... nhà cháu ngẩn ngơ nhớ lại chuyện dạy văn, học văn, làm văn, thi văn những năm chưa xa.

Trong các môn học ở nhà trường, văn luôn được coi là môn chính, cùng với toán. Thậm chí ngày xưa, xưa xửa xừa xưa, chỉ học mỗn môn văn, bắt đầu từ “nhất là một, nhị là hai” rồi tam tự kinh, rồi đến tứ thư ngũ kinh, cứ thuộc kinh sách như cháo, sôi kinh nấu sử thật nhừ là có thể đi thi, giành lấy cái bảng vàng trạng nguyên bảng nhỡn. Chả cần toán lý hóa sinh siếc gì cho mệt.

Văn mặc nhiên được coi là thứ tiêu chuẩn để đánh giá con người, cả về tri thức và đạo đức. Hồi xưa khen nhau, ai đó được xếp vào hạng “văn hay chữ tốt” không khác gì bây giờ được phong giáo sư tiến sĩ, anh hùng, huân chương Hồ Chí Minh, danh hiệu nhân dân này nọ.

Hồi tôi bắt đầu đi học (thực ra chả muốn học, chỉ muốn chơi hoặc đi đánh dậm, nhưng thày bu cứ ép, bảo “nhân bất học bất tri lý, ấu bất học lão hà vi” – người mà không học không biết được lẽ đời, lúc còn trẻ con mà không đi học, rồi khi già làm được trò gì). Bu còn đèo thêm, nó không đi học, sắm cho nó cái cặp tre và cái giỏ để đi nhặt cứt, sau này nhớn lên cũng chỉ ra Phòng đạp xích lô như cậu Đại là cùng. Chả là trong làng có ông Đại, nhà nghèo, mấy anh em không học hành gì, ông có hai anh là ông Bình, ông Vọng đều ra Phòng đạp xích lô, 3 anh em xích lô chuyên nghiệp. Tôi không sợ bị theo ông Đại, thậm chí còn muốn ra Phòng tung tẩy là khác, nhưng hãi phải đi nhặt cứt.

Làm khổ trẻ con

Vẫn biết người càng ngày càng đông, học trò càng ngày càng nhiều, cơ sở vật chất trường lớp thì chưa đủ, nên nhà chức việc quản lý giáo dục phải bày ra trò thi tuyển.

Kỳ thi vào... lớp 10 cho năm học mới mà người ta bắt đầu sáng nay là vậy. Hàng mấy chục vạn đứa trẻ lứa tuổi "ăn chưa no, lo chưa tới" bị đẩy vào cuộc cạnh tranh, lo lắng, mất ăn mất ngủ, sợ sệt, chán nản, mà không chỉ riêng chúng, còn kéo theo cả cha mẹ, gia đình vào cuộc tranh đua vất vả vĩ đại ấy.

Báo chí đưa tin: Ở Hải Phòng có cháu gái suýt chết khi ngủ trong xe hơi cho mát do nhà bị cúp điện, phải bỏ thi, không được đặc cách xét vào lớp 10; ở nơi khác có cháu trên đường đi thi bị tai nạn giao thông gần gãy chân, được băng bó rồi cáng vào phòng thi để làm bài; nơi khác nữa có cháu ngủ quên được công an tới tận nhà chở đi, v.v.. Tất cả những chuyện vui buồn không đáng có ấy đều sinh ra từ trò chơi thi cử hành hạ con người.

Ở xứ này, người ta có thể chi tiền tỉ tỉ để làm tượng đài, cổng chào, in sách không người đọc ra 7 thứ tiếng, chăng khẩu hiệu, lễ lạt linh đình, hội thảo hội nghị kỷ niệm ông này bà nọ ngày sinh ngày mất, thậm chí tổ chức cả hội nghị hoành tráng chỉ để tiễn một ông quan loại xoàng đến tuổi về hưu. Tiền ném qua cửa sổ, nhưng trường lớp cho trẻ con học hành vẫn thiếu kinh niên, khiến chúng và cha mẹ chúng bị đẩy vào cuộc tranh đua kỳ dị. Mà vất vả đâu phải để được làm ông nọ bà kia, chỉ để được đi học, được có kiến thức sau này có ích cho đời, cho dân cho nước, cho chính bản thân mình, không thành gánh nặng cho xã hội.

Văn mẫu

Thế hệ tôi (sinh giữa thập niên 50) học phổ thông hệ 10 năm, khi vào cấp 2, kể từ lớp 6 bắt đầu làm văn nghị luận (các kiểu chứng minh, giải thích, phân tích, bình giảng, bình luận).

Dù làm bài theo kiểu nào, dù đề bài về cái gỉ gỉ gì đi chăng nữa, cũng thường văn mẫu phần mở bài (sau này gọi là đặt vấn đề), kết luận (kết thúc vấn đề) như sau:

Mở bài: 

Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại kết thành làn sóng vô cùng mạnh mẽ, phá Tống bình Nguyên diệt Minh đạp Thanh đánh Pháp, nhấn chìm lũ cướp nước và bán nước...

Ở cái mở bài mẫu này, có nhẽ phải giải thích thêm, nội dung phần nhớn lấy từ mấy câu mở đầu từ một bài của ông cụ, có chen vào câu "phá Tống bình Nguyên..." của học sinh giỏi được giải nhất văn lớp 10 toàn miền Bắc (hình như năm 1968), anh Nguyễn An Định. Anh Định về sau là nhà báo nổi tiếng của báo Lao Động. Chỉ có điều, anh Định viết tới "đánh Pháp" là ngưng, bởi có lẽ khi ấy đang chống Mỹ, chẳng biết có thắng hay không mà đèo thêm Mỹ vào.

Liên minh ma quỷ

Hôm 29.12, còn 2 ngày nữa là hết năm, chuẩn bị đón năm mới, báo chí đăng tin Thanh tra chính phủ đã chỉ ra sự câu kết giữa Bộ GD-ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục về "tham nhũng" sách giáo khoa. Giờ mới vạch trần, lôi cổ chúng nó ra là đã khí muộn, quá muộn. Đó là thứ liên minh ma quỷ tồn tại, công khai tác oai tác quái cả nửa thế kỷ, bóc lột bóp nhặt từng xu của người đi học.
Khốn nạn nhất là sự bóc lột này lại có sự bảo kê của nhà cầm quyền (đảng, quốc hội, chính phủ, bộ GD-ĐT) nên mặc dù dân chúng kêu la than thở rầm rĩ, năm nào cũng như năm nào, nhưng bề trên đều bỏ ngoài tai, mặc kệ.

Nói thẳng ra, đối với cái khối ung nhọt Nhà xuất bản Giáo dục, và sách giáo khoa, nếu chỉ vạch trần bọn Bộ GD-ĐT thì chưa đủ, mà phải cả "hệ thống chính trị", chúng đều hưởng lợi, dây máu ăn phần. Nếu không phải vậy, sao nó lại dám ngang nhiên tác quái suốt mấy chục năm trời.

Cách nay 10 năm, cụ thể là ngày 7.6.2012, nhà cháu đã viết khi mới có phây búc thế này: