Thói háo danh và sự suy đồi của con người

PHẠM QUANG LONG

Người xưa đã tổng kết: "mua danh ba vạn, bán danh ba đồng" để nói về việc công phu như thế nào để xây dựng được một uy tín, để được người đời thừa nhận. Đủ biết, phải cẩn trọng lắm, giữ gìn lắm mới có thể tạo dựng được một chỗ đứng ở đời.

Thế mà ngày nay không chỉ có những kẻ " không ra gì" đã vứt bỏ liêm sỉ, chỉ chăm chăm vào những thứ có lợi cho mình mà cả những "đấng bậc" mũ cao áo dài cũng cởi bỏ mũ áo, quên cả thân phận mình, làm những việc chả ra làm sao cả khiến cho người đời chê cười.

Đã từng có những vị đã được xếp vào loại " thày thiên hạ" mà lại giở trò tháu cáy, ăn gian nói dối, thậm chí còn " mượn" danh, thuổng cả chữ nghĩa của người khác đến mức kiện tụng nhau ra toà. Thảm hại lắm thay.

Có vị danh trùm thiên hạ rồi mà cũng chỉ vì mấy thứ lợi vặt vãnh đã bán cả danh, làm những việc sai trái, thậm chí vớ vẩn, người thường cũng chả làm. Nhục nhã lắm thay.

Xã hội trọng danh, không trọng thực sẽ đẻ ra chuyện mua bán, cho tặng, ban phát các danh hiệu. Tôi đã thấy có ông ghi vào danh thiếp của mình đến hai mươi mấy danh hiệu để chứng tỏ mình là VIP. Những danh ấy có thực nhưng ông chẳng làm cái gì ra hồn cả. Vậy mà ông vẫn tự sướng với cái danh hão của mình. Ông vẫn còn sướng được vì có người vẫn chịu khó ban cho ông và vẫn có người mê những cái hão như ông.
Có thể cười nhưng cũng cay đắng lắm.

Mỗi tuần một từ Hán Việt: Cống sinh

Tôi vừa đọc một bài trên báo Thanh Niên, viết về thành nhà Hồ ở Thanh Hóa. Trong bài có từ Hán Việt mà tôi cho rằng người viết dù viết ra vậy nhưng không hiểu rõ nghĩa.

Tôi có ý thức cẩn trọng khi dùng những từ loại này một phần chịu ảnh hưởng của bậc cao nhân mà tôi luôn coi là thầy mặc dù chưa được học thầy một buổi nào. Đó là GS Phan Ngọc. Tôi sẽ viết rõ hơn về nhân vật này trong kỳ sau.

Bài báo nói trên kể về một huyền tích xây thành nhà Hồ, đề cập chuyện quan đốc xây thành là Cống Sinh bị chôn sống do thành xây chậm. Mặc dù bài cũng có nhắc tên đầy đủ của ông là Trần Công Sỹ nhưng vẫn làm cho bạn đọc hiểu rằng Cống Sinh là một tên khác của ông.

Thực ra cống sinh là người đi thi đã đỗ hương cống. Sinh tức là học trò, sĩ tử. Người đỗ trong kỳ thi hương (kỳ thi này được tổ chức cho một vùng nhất định gồm vài tỉnh, là kỳ thi đầu trong 3 kỳ thi: hương, hội, đình) thì được gọi là hương cống. Gọi như vậy bởi vì người thi đỗ hạng cao trong kỳ thi hương được dâng lên, cống lên cho triều đình để nhà vua bổ làm quan. Chính vì vậy, họ được gọi là cống sinh, tức người học trò được tiến cống lên vua. Từ thời nhà Lê về trước đều dùng từ này, đến thời nhà Nguyễn thì bị đổi thành cử nhân, có nghĩa là người được đề cử làm quan.

Ngày xưa, học hành để đi thi, đi thi chỉ để đỗ đạt, mong được làm quan. Nếu đỗ hạng cống sinh, cử nhân thì sẽ do triều đình phân bổ, sắp đặt làm quan chức cấp huyện trở lên, còn đỗ tú tài thì phải thi lại, hoặc về quê tham gia vào bộ máy hương lý ở nông thôn cấp xã tổng, như chánh tổng, lý trưởng chẳng hạn.

Trở lại bài báo trên, cống sinh chỉ viết bình thường chứ không phải là cái tên riêng của nhân vật.

Nguyễn Thông

Không ngại vùng nhạy cảm

Có thể nói, thông tin nóng sốt thời sự, và cũng nóng cả về nhiệt độ xã hội nhất của ngày hôm qua 4.5 là việc Bí thư Thành ủy TP.HCM Đinh La Thăng yêu cầu phải chấn chỉnh lại hệ thống lực lượng công an thành phố. Đành rằng thời gian gần đây, những gì liên quan đến Bí thư Thăng đều có sức hấp dẫn, lôi cuốn sự chú ý của số đông nhưng rõ ràng điều mà ông Thăng nêu ra trong cuộc họp ngày 4.5 rất đáng chú ý.

Ta còn nhớ, ngay sau khi nhậm chức người đứng đầu Đảng bộ TP.HCM, ông Đinh La Thăng đã gần như lập tức có cuộc làm việc với Ban Giám đốc Công an thành phố. Ông hiểu rõ lĩnh vực trật tự trị an ở thành phố này đã và đang diễn ra như thế nào, dân tình bức xúc ra sao, hiểu tầm quan trọng của lực lượng đang gánh vác khối công việc phức tạp, không lồ trên lĩnh vực ấy. Ông Thăng là người đứng đầu tổ chức Đảng địa phương nhưng khi đến với công an, ông không lên lớp, huấn thị này nọ, rằng phải nâng cao cái này, rằng phải quán triệt cái kia… Ông chỉ yêu cầu ngắn gọn phải làm sao kéo giảm được hẳn tình trạng tội phạm trong vòng 3 tháng nữa. Đặt ra nhiệm vụ rất cụ thể, con số cụ thể, không chung chung, không đao to búa lớn, đó là phong cách của ông Thăng. Đến nay thì chưa hết thời hạn đặt ra, cũng chưa thể biết tiêu chuẩn đặt ra có đạt không nhưng rõ ràng lực lượng công an đã phải làm việc tích cực hơn, một số vụ án được khám phá nhanh hơn, an ninh trật tự khởi sắc hẳn, tạo được ấn tượng tốt với những người chứng kiến và đang lặng lẽ theo dõi.

Thành ngữ mới: ĐẾ QUỐC SÀI LANG

Tôi cứ tạm gọi là thành ngữ bởi cụm từ này khá hình tượng, quen thuộc trong đời sống, được dùng suốt hơn nửa thế kỷ ở nước ta. Nói chính xác hơn thì chủ yếu ở miền Bắc. Nó (thành ngữ ấy) có từ khi nào tôi không biết nhưng từ bé đến lớn đều nghe người nhớn vẫn dùng, báo chí hay viết, đài phát thanh phát liên tục. Nó bặt lúc nào cũng chả ai hay, bây giờ không ai nhắc đến, với tụi trẻ nếu mình vô tình nói ra thì chúng nó cười, bảo ông này hâm tỉ độ, kể chuyện cổ tích, hoang đường.

Theo nghĩa từ Hán Việt, sài và lang đều có nghĩa là loài chó sói hung ác, dữ tợn. Ngày xưa dọa nhau, người ta lấy con sài, con lang ra dọa. Mắng nhau là sài lang, lang sói có nghĩa cạch mặt nhau, ai mà thèm chơi với loài chó sói hung ác. Những người cộng sản rất giỏi tuyên truyền, khơi dậy lòng căm thù của dân chúng nên họ gắn ngay sài lang vào với đế quốc, thực dân, mở rộng hơn nữa là giai cấp tư sản – kẻ thù của họ.

Cũng theo nghĩa Hán Việt, đế quốc nghĩa là một nước có hoàng đế, mở rộng ra là nước lớn, mạnh, chuyên đi xâm lấn, mở rộng lãnh thổ, ức hiếp nước nhỏ. Nước theo chủ nghĩa đế quốc luôn đi xâm lược nước khác. Có đế quốc La Mã, đế quốc Mông Cổ, đế quốc Ottoman, đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ… thời xưa; có đế quốc Anh, đế quốc Mỹ sau này. Thế kỷ 20, chống đế quốc hăng nhất là Việt Nam và Cuba. Hăng đến mức được coi là ngọn cờ đầu của hai bán cầu, mà chủ yếu là chống Mỹ.

Phe xã hội chủ nghĩa, hay còn gọi là phe cộng sản, thấm nhuần học thuyết của những vị thánh Mác – Lênin khăng khăng coi chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản (tư bản thì bóc lột, còn đế quốc không chỉ bóc lột mà còn đi xâm chiếm đất đai nước khác để bóc lột), tất yếu sẽ bị diệt vong. Xã hội loài người cuối cùng chỉ tồn tại chủ nghĩa cộng sản. Những ông tổ nói chắc như đinh đóng cột vậy. Bộ máy tuyên truyền của cộng sản suốt mấy chục năm rêu rao như vậy. Nhiều thế hệ, trong đó có thế hệ tôi, từng tin như vậy. Nhưng thời thế đổi thay. Những điều tưởng là chân lý, bất di bất dịch, vững như bàn thạch đã sụp đổ tan tành. Thế giới trong 2 thập niên 80 và 90 thế kỷ trước chứng kiến sự tan rã của chủ nghĩa cộng sản, ngay cả trên những nước sinh ra ông tổ của nó, trên cả quốc gia Liên Xô từng hãnh diện phong cho mình là thành trì của cách mạng thế giới.

Góp ý, trung ngôn nghịch nhĩ, nghe được thì nghe

1. Sự quan tâm quá mức đến mấy tỉnh ven biển bị ảnh hưởng bởi cá chết (dù rất đáng quan tâm) có thể sẽ khiến cho hàng triệu người dân mấy tỉnh khu vực Tây Nguyên, các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long bị khô hạn kéo dài suốt mấy tháng nay đang sống dở chết dở phải nghĩ ngợi về sự phân biệt đối xử. Chính phủ mới nên sáng suốt nhận thấy điều này và xử lý kịp thời. Không thì với dân chúng những nơi đó, họ chỉ biết đến ông trời chứ cóc cần chính phủ.

2. Khi một nền báo chí còn quay lưng, ngậm tăm trước những sự kiện xã hội nóng bỏng mà nhân dân là nhân vật chính (cuộc xuống đường bảo vệ môi trường hôm qua) thì có thể kết luận ngay rằng không trông chờ gì vào cái gọi là "sứ mệnh thông tin" của nó. Thế giới hãy coi đây là biểu hiện rõ nhất cho tự do báo chí của xứ này chứ cứ cãi qua cãi lại nhọc lắm.

3. Hồi nhỏ, sách vỡ lòng dạy chúng tôi: "Khôn ngoan đối đáp người ngoài/Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau". Cứ nghĩ đứa nào đã đi học thì phải biết câu ấy. Hóa ra mình nhầm.
Gà cùng một mẹ, cùng mũi tẹt nón lá mà đập nhau như hôm nay, chỉ có thằng Tàu là mừng. Tỉnh ngộ đi, các ngài ơi.

Thú thực, coi mấy cái video clip trên mạng về cảnh bắt bớ, kẹp đầu, đánh người đi kêu gọi bảo vệ môi trường biển sáng nay 1.5.2016 (mình không gọi là biểu tình bởi chưa có luật biểu tình), mình cũng đếch hiểu hiện tại ở xứ ta có bao nhiêu sắc lính nữa. Gớm, đủ màu, cả xanh lá cây, xanh nhạt da trời, rồi vàng, rồi xám, rồi ca rô, kẻ sọc... Ai cũng có quyền bắt bớ, hành hung công khai giữa ban ngày ban mặt. Buồn thật. Sao buồn thế. Nẫu cả ruột.

4. Đành rằng cái nào ra cái ấy, nhưng lúc này mà vẫn tưng bừng khai mạc lễ hội Festival Huế, Carnaval Hạ Long, lễ hội du lịch Cửa Lò, lễ hội Hoa phượng đỏ Hải Phòng... dồn dập, tôi cứ thấy nó không phải với hàng triệu người dân đang đói khát vùng khô hạn.

Nguyễn Thông

May và rủi

Trong cái rủi có cái may.
Chính phủ (có người thích gọi là nội các) của ông Nguyễn Xuân Phúc đang có dịp chứng tỏ bản lĩnh, khả năng, ý chí, tinh thần trách nhiệm của mình với dân với nước. Người ta đang chú ý, trông chờ xem nội các ấy xử lý khủng hoảng vụ biển chết cá chết, cũng như vụ hạn hán nghiêm trọng đang diễn ra, như thế nào.

Một nội các vừa ra đời, có ngay những bài test thực tế ở đúng tầm, đó là điều may mắn cho ông Phúc và các cộng sự. Giải quyết được tốt đẹp vụ ô nhiễm môi trường này đúng với bản chất, nguyên nhân của nó, một cách khách quan, công bằng, nội các ấy sẽ ghi điểm trong mắt, trong lòng dân, từ đó tạo niềm tin và sự ủng hộ của dân. Vất vả thì vất vả thật, căng thì căng thật nhưng giá trị gia tăng rất cao. Muốn làm anh hùng phải xông ra trận tiền “tử sinh liều giữa trận tiền/dạn dày cho biết gan liền tướng quân”. Kẻ làm tướng phải vậy, đừng quẩn quanh với váy đàn bà và trong phòng họp.

Cổ nhân có câu "Vận nước cơ trời", nay trời đã cho cái thời cơ để chứng minh năng lực thực của mình, đừng thấy khó mà lui, thấy gai góc mà bỏ qua. Cách xử lý của mấy vị ở Bộ Tài nguyên - Môi trường như lúc đầu chỉ thể hiện sự kém cỏi ngu dốt. May mà ông Thủ tướng kịp sửa chữa. Làm thì có sai có đúng. Chớ sợ sai mà không làm. Hãy tỉnh táo, đừng bị cuốn vào mấy trò mèo như ăn cá, tắm biển... Đó không phải thứ căn cơ, cốt lõi, dài hơi. Đó không phải cách của kẻ anh hùng, trí lự hơn người, gánh vác đại sự.

Nhưng cũng có thể trong cái may có cái rủi
Có dịp để chứng tỏ, đó là may. Nhưng với một nội các yếu cả tài lẫn đức, xôi thịt, chỉ thích họp hành, bàn giấy, mệnh lệnh, chỉ tay 5 ngón, thụ động, nhất cử nhất động phải làm theo sự chỉ đạo của đảng, của Bộ Chính trị, của Tổng bí thư… thì khả năng thất bại rất cao. Lúc ấy, bao nhiêu yếu kém, xấu xa, vô tích sự sẽ bộc lộ ra hết. Không còn có cơ hội ngồi hết nhiệm kỳ. Dân sẽ chửi. Với những kẻ cơ hội trong nội các thì đó là cái rủi.

Bộ máy lâu nay vận hành theo kiểu dựa dẫm vào nhau, như cái anh chàng không biết thổi sáo thời Chiến quốc, cứ đứng vào dàn nhạc là có ăn, chỉ cần làm vài động tác giả vờ nghiêng qua ngó lại. Chính phủ là cơ quan hành pháp, hành động là chính, lấy hiệu quả làm thước đo. Vậy nhưng trong dàn nhạc, chỉ lẫn vài thằng thổi sáo như thế cũng đủ làm cho nó lạc điệu, hữu danh vô thực. Nếu nhạc trưởng cũng bất tài vô dụng, chỉ thích nói mà không thích làm, chỉ thích làm điều vô đạo cho cá nhân mình, thì đó là đại họa cho dân cho nước.

Từ vụ khủng hoảng này, còn bật ra chuyện một nhà nước đủ tầng nấc: đảng, nhà nước, quốc hội, chính phủ, mặt trận, đoàn thể; chỉ thấy mỗi chính phủ xông xáo, thật tội. Người dân nên nghĩ lại, đồng tiền mình đã bỏ ra để nuôi bộ máy hoành tráng đồ sộ ấy, xem đã đúng địa chỉ chưa.

Nguyễn Thông

Sài Gòn giải phóng tôi

NGUYỄN QUANG LẬP (nhà văn)

Mãi tới ngày 30 tháng 4 năm 1975 tôi mới biết thế nào là ngày sinh nhật. Quê tôi người ta chỉ quan tâm tới ngày chết, ngày sinh nhật là cái gì rất phù phiếm. Ngày sinh của tôi ngủ yên trong học bạ, chỉ được nhắc đến mỗi kì chuyển cấp. Từ thuở bé con đến năm 19 tuổi chẳng có ai nhắc tôi ngày sinh nhật, tôi cũng chẳng quan tâm. Đúng ngày “non sông thu về một mối” tôi đang học Bách Khoa Hà Nội, cô giáo dạy toán xác suất đã cho hay đó cũng là ngày sinh nhật của tôi. Thật không ngờ. Tôi vui mừng đến độ muốn bay vào Sài Gòn ngay lập tức, để cùng Sài Gòn tận hưởng “Ngày trọng đại”.

Kẹt nỗi tôi đang học, ba tôi không cho đi. Sau ngày 30 tháng 4 cả nhà tôi đều vào Sài Gòn, trừ tôi. Ông bác của tôi dinh tê vào Sài Gòn năm 1953, làm ba tôi luôn ghi vào lý lịch của ông và các con ông hai chữ “đã chết”, giờ đây là triệu phú số một Sài Gòn. Ba tôi quá mừng vì ông bác tôi còn sống, mừng hơn nữa là “triệu phú số một Sài Gòn”. Ông bác tôi cũng mừng ba tôi hãy còn sống, mừng hơn nữa là “gia đình bảy đảng viên cộng sản”. Cuộc đoàn tụ vàng ròng và nước mắt. Ông bác tôi nhận nước mắt đoàn viên bảy đảng viên cộng sản, ba tôi nhận hơn hai chục cây vàng đem ra Bắc trả hết nợ nần còn xây được ngôi nhà ngói ba gian hai chái. Sự đổi đời kì diệu.

Dù chưa được vào Sài Gòn nhưng tôi đã thấy Sài Gòn qua ba vật phẩm lạ lùng, đó là bút bi, mì tôm và cassette của thằng Minh cùng lớp, ba nó là nhà thơ Viễn Phương ở Sài Gòn gửi ra cho nó. Chúng tôi xúm lại quanh thằng Minh xem nó thao tác viết bút bi, hồi đó gọi là bút nguyên tử. Nó bấm đít bút cái tách, đầu bút nhô ra, và nó viết. Nét mực đều tăm tắp, không cần chấm mực không cần bơm mực, cứ thế là viết. Chúng tôi ai nấy há hốc mồm không thể tin nổi Sài Gòn lại có thể sản xuất được cái bút tài tình thế kia.