Bâng khuâng một cuốn sách muộn

XUÂN BA (nhà báo)

Chuyện học sinh miền Nam (HSMN) trên đất Bắc trước nay thảng hoặc sách báo có nói đến mỗi dịp kỷ niệm Hiệp định Genève nhất là dịp chẵn 60 năm nhưng tạm tày tặn và đủ đầy như cuốn Học sinh miền Nam, tư liệu và kỷ niệm in khổ lớn dày tới 900 trang do NXB Văn hóa văn nghệ mới phát hành thì có lẽ mới có một?

Chân dung chủ biên

Chương trình thời sự trên VTV1 tối 30.10.2016 phát đi tin buồn sự ra đi của một lão thành cách mạng, cụ Nguyễn Văn Chính tức Chín Cần, nguyên Bí thư Long An, nguyên Phó chủ tịch HĐBT, nguyên Bộ trưởng Bộ Lương thực, Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam…

Tôi sực nhớ ông bạn đồng khóa đồng khoa lớp Hán Nôm tài hoa Cao Tự Thanh bữa trước có gửi tôi cuốn Học sinh miền Nam, tư liệu và kỷ niệm do Cao Tự Thanh (Cao Văn Dũng) chủ biên. Mà ông Chín Cần là cha ruột của Cao Tự Thanh.

Cao Dũng người mảnh. Dị tật chân tự bé nên có thêm tên Dũng khoèo. Chất ngang thẳng hình như Dũng được thụ hưởng từ ông già Dũng, hơn bốn mươi năm trước chúng tôi cùng học lớp Văn-Ngữ- Hán Nôm với nhau nghe nói làm chức chi to lắm? Mà Dũng chưa bao giờ hé ra dẫu chỉ úp mở? Sau biết thêm nữa, ông Nguyễn Văn Chính, thường gọi là Chín Cần xuất thân từ gia đình bần nông tại xã Tân Quý Tây, huyện Bình Chánh, TPHCM. Ông từng ba lần bị giam cầm, bị tra tấn dã man trong ngục tù nhưng ông vẫn giữ vững khí tiết. Thời bình, ông Chín Cần từng làm nên huyền thoại na ná như ông Kim Ngọc khoán hộ ở Vĩnh Phú. Đó là việc ông đề xuất và thí điểm thực hiện việc bù giá vào lương, góp phần xóa bao cấp trong phân phối thu nhập trong những năm 80 của thế kỷ trước.

Hãy cẩn thận khi dùng những từ tinh giản, tái cơ cấu, nhậm chức

Trong đời, nếu là nhà báo, đã xác định làm nghề phu chữ thì ráng trau dồi thuần thục tiếng Việt, khi nào bí quá hãy dùng từ Hán Việt bởi dùng loại này nếu không nắm kỹ rất dễ sai. Nhưng lâu nay, có những từ Hán Việt nội dung, ý nghĩa của nó hết sức cô đọng, súc tích, khó có từ thay thế. Xin nêu 3 từ mà mấy anh chị nhà báo hay dùng và sai.

Trước hết là từ "tinh giản", nhiều vị cứ viết thành tinh giảm, có lẽ các vị ấy hiểu nôm na rằng giảm bớt đi. Tinh có nghĩa là có chất lượng hơn, thuần chất hơn so với vật chất bình thường (chẳng hạn cái phần chất lượng nhất của vật chất được gọi là tinh túy). "Giản" là giảm bớt, lược bớt, cho nó gọn lại (ví dụ tóm tắt gọn một câu chuyện hoặc cuốn sách thì gọi là giản lược). Tinh giản nghĩa là làm cho (cái gì đó, bộ phận nào đó) gọn lại, ít đi nhưng có chất lượng hơn. Tinh thì phải đi với giản chứ không đi với giảm dù 2 từ này đều có nghĩa là giảm.

Từ thứ 2 cần lưu ý là từ "tái" trong cụm từ phổ biến lâu nay "tái cơ cấu". "Tái" có nghĩa là lại, lần thứ 2. Tái sinh tức là sống lại nhưng sống ở một kiếp khác về sau, khác với hồi sinh tức là sống lại ngay trong kiếp hiện tại. Tái bản là xuất bản lại, tái xuất là xuất hiện lại sau khi đã vắng bóng, tái giá tức là người đàn bà lấy chồng lần nữa... Có câu "xuân bất tái lai", nghĩa là xuân qua không trở lại. Đã dùng "tái" thì đừng kèm theo "lại", thế mà nhiều vị cứ viết thành "tái cơ cấu lại". Chỉ cần viết “tái cơ cấu” hoặc “cơ cấu lại” là chỉnh rồi.

Từ thứ 3 hay bị nhầm lẫn là "nhậm" và nhận. Cứ mỗi khi có thay đổi về mặt tổ chức, bầu hoặc bổ nhiệm cán bộ vào những vị trí lãnh đạo, khá nhiều tờ báo thông tin rằng ông A bà B nhận chức, lễ nhận chức. Phải là nhậm chức mới đúng. Nhậm chức thường đi kèm với tuyên thệ. Tuyên có nghĩa là công bố trước mặt mọi người, thệ là lời thề. Khi người nhậm chức thề những điều gì đó công khai trước đám đông thì gọi là tuyên thệ.

"Nhậm" (nhiệm) là từ Hán Việt, nghĩa là gánh vác; còn chức là chức vụ, phần việc phải làm. Nhậm chức có nghĩa (ai đó) đứng ra gánh vác trách nhiệm, phần việc được giao. "Trị nhậm" nghĩa là gánh vác việc cai trị, cầm quyền, lãnh đạo nơi nào đó; ngày xưa từ này thường dùng cho các quan từ quan huyện trở lên, nay người ta gọi là phân công công tác, luân chuyển cán bộ, nhận nhiệm vụ lãnh đạo.

Còn "nhận", vốn nó cũng là từ gốc Hán Việt nhưng được dùng nhiều đến mức như thuần Việt, có nghĩa là nhận lấy, tiếp lấy một thứ gì đó. ví dụ: nhận lá thư, nhận nhiệm vụ. Với những trường hợp trang trọng, như đã nói ở trên, phải dùng từ "nhậm" chứ không dùng "nhận".

Nguyễn Thông

Mặt trận chỉ thích gặt mà không gieo

BÁ TÂN (nhà báo)

Tạp chí Mặt Trận, cơ quan ngôn luận trực thuộc Ủy ban Trung ương Mặt trận tổ quốc Việt Nam, vừa bổ nhiệm tổng biên tập nguyên là phó tổng biên tập báo Xây Dựng.

Đây là lần thứ 2 liên tiếp, cơ quan chủ quản “rước” người từ nơi khác về ngồi ghế tổng biên tập tạp chí này.

Trước đó, cách đây hơn 5 năm, cơ quan chủ quản của tạp chí Mặt Trận đưa 1 người từ tạp chí Cộng sản về làm tổng biên tập.

Và lần này, kiểu ấy được lặp lại. Con đường mòn, cách làm cũ lại hiện nguyên hình.

Kể cũng lạ, với cơ quan Ủy ban Trung ương Mặt trận tổ quốc Việt Nam, cách làm nhân sự cho cơ quan báo chí tuân theo nguyên tắc khinh nội ,trọng ngoại.

Không chỉ tạp chí Mặt Trận, mà tại báo Đại Đoàn Kết cũng được (bị) cơ quan chủ quản sắp đặt nhân sự chủ chốt theo cái kiểu “đặc trưng” như vậy.

Hai đời tổng biên tập liền kề những năm gần đây của báo Đại Đoàn Kết xuất xứ từ nơi khác, được cơ quan chủ quản “ấn” xuống cho tờ báo.

Ông Chín Cần, một người tiên phong đổi mới đã ra đi

NGUYỄN THẾ THANH (nhà báo)

Bạn bè học sinh miền Nam truyền cho nhau tin bác Nguyễn Văn Chính tức Chín Cần vừa qua đời chiều hôm qua, trưa ngày mai 31.10 cả nhóm HSMN sẽ đi viếng tại nhà tang lễ 25 Lê Quý Đôn. 

Trong mắt các HSMN, ông Nguyễn Văn Chính (Chín Cần) là ba của Cao Dũng, tức nhà nghiên cứu Hán Nôm Cao Tự Thanh, tác giả nhiều cuốn sách nghiên cứu có giá trị, mới nhất là cuốn sách vừa phát hành trong tháng 10 do anh chủ biên "Học sinh Miền Nam - tư liệu và hồi ức".

Còn trong mắt các nhà báo thì ông Chín Cần là một trong các nhà khởi xướng Đổi Mới ở Việt Nam sau năm 1975. Chính xác hơn, ông chính là người tiên phong thực hiện việc xóa bỏ bao cấp trong phân phối lưu thông, xóa bỏ cơ chế hai giá. Là Bí thư Tỉnh ủy Long An trong gia đoạn 1976 - 1983, ông Chín Cần đã chỉ đạo và cùng tỉnh ủy tiến hành mở mũi đột phá đổi mới khâu phân phối lưu thông (hồi đó thường gọi tắt là giá - lương - tiền). Nhờ có cơ chế giá mới, người sản xuất có thể chủ động mua được vật tư nguyên liệu cần thiết thay vì ngồi chờ sự phân phối kém hiệu quả của Nhà nước; người tiêu dùng có thể mua được các loại hàng thiết yếu cho đời sống thay vì phụ thuộc vào mạng lưới phân phối của Nhà nước vừa chậm chạp vừa thiếu thốn. Nhờ vào cơ chế giá mới, Long An đã thu mua hết nông sản của nông dân, qua đó Nhà nước nắm được hàng và tiền, làm chủ lưu thông, góp phần tạo sự kết nối giữa thành phố Hồ Chí Minh với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Sản lượng lương thực và thu mua lương thực cũng như sản lượng hàng vải dệt của Long An 5 năm liền (1980 - 1985) tăng từ gấp đôi đến gấp ba so với trước đó. 

Dành cho các bạn K17: Ba của bạn Cao Tự Thanh qua đời

Qua Facebook của nhà báo Nguyễn Thế Thanh, mình được biết tin:

Ông Nguyễn Văn Chính (tức Chín Cần, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Long An, Phó ban Nông nghiệp Trung ương), một người đi tiên phong trong công cuộc đổi mới thực sự vì nước vì dân những năm 1980, vừa qua đời chiều 29.10 (tức 29.9 Bính Thân), linh cữu quàn tại nhà tang lễ TP.HCM tại 25 Lê Quý Đôn, Q.3.

Ông Chính là thân phụ của bạn Cao Văn Dũng, tức Cao Tự Thanh, một nhà Hán Nôm học nổi tiếng, từng học khóa 17 khoa Ngữ văn, Trường đại học Tổng hợp Hà Nội.

Vậy xin thông báo để các bạn K17 được biết.

Số điện thoại cố định của bạn Cao Tự Thanh là 08.62568138; email là caotwthanh@yahoo.com.

Xin chân thành chia buồn cùng bạn Cao Tự Thanh và gia đình.

Chuyện nước mắm (phần 2)

Miền Bắc những năm 60 - 70 cái gì cũng thiếu, kể cả mắm, thậm chí muối. Suốt vùng biển dọc dài từ tỉnh Quảng Ninh đến đặc khu Vĩnh Linh dường như chỉ có mỗi thương hiệu nước mắm Cát Hải ở Hải Phòng. Sau giải phóng, các nhà máy xí nghiệp tư nhân đều bị quốc hữu hóa hết, hoặc thành quốc doanh, hoặc công tư hợp doanh. Gọi là công tư hợp doanh nhưng thực chất tư nhân chả có quyền hành gì, nhà cửa công xưởng, máy móc đều phải “tự nguyện” góp vào, sản xuất theo mệnh lệnh, chủ cũ chỉ tham gia cho có chứ cán bộ nhà nước nắm hết quyền điều hành. Dạng nhà máy dệt kim Cự Doanh ở Hà Nội là vậy, sau chủ cũ chán quá bỏ luôn, thế là mặc nhiên thuộc về nhà nước. Công cuộc cải tạo tư bản tư doanh ấy thực chất là cuộc chiếm đoạt quyền sở hữu tư liệu sản xuất cá thể để gom về một đầu mối theo mô hình Liên Xô, Trung Quốc.

Nghe người lớn kể lại xí nghiệp nước mắm Cát Hải vốn là hãng nước mắm Vạn Vân nức tiếng thời Pháp thuộc. Hương... mắm bay xa, nước hoa cũng không bằng. Ngày ấy cả nước người ta hầu như chỉ biết 3 cái tên gắn với nước mắm: Vạn Vân, Phan Thiết, Phú Quốc. Dân gian có câu “Dưa La, húng Láng, nem Báng, tương Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô đầm Sét” để chỉ những sản vật ngon nổi danh, trong đó nước mắm Vạn Vân là thứ mới nhất được chen vào hàng đồ cổ quý hiếm. Chủ hãng Vạn Vân họ Đoàn, là bố của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn. Lúc chúng tôi nhớn lên thì Vạn Vân đã bị mất danh, thành Cát Hải rồi, còn nhạc sĩ Đoàn Chuẩn cũng không được chính quyền mới ưa bởi ông không đi theo kháng chiến mà vẫn ở lại thành phố, đã thành phần tư sản bóc lột lại còn văn nghệ sĩ tiểu tư sản thì đương nhiên bị hắt hủi, không lôi ra đấu tố, bắt đi tù là may. Thời trước 1954, ông sáng tác nhiều bài hát rất lãng mạn nhưng sau thì hầu như không viết được gì. Chế độ mới không chấp nhận những người như Đoàn Chuẩn.

Lời khuyên của thầy Trang

Mấy hôm nay, có vài ông đã từng to to, giờ hết to rồi, lên tiếng về vụ ông Vũ Huy Hoàng. Nói chung bác nào cũng hăng, cũng đúng. Trời chiều nhưng mặt trời rất sáng. Các bác bảo ông Hoàng nếu biết dừng thì đâu đến nỗi. Vậy thì tôi kể cho các bác ấy nghe chuyện này.

Hôm qua tôi hết sách đọc, vớ cuốn Nam hoa kinh của Trang Tử, thú thực đọc chả hiểu gì. Rất mông lung. Nhưng có câu này của thầy Trang thì tôi hiểu, muốn tặng lại các ông ấy và ông Hoàng:

Trang kể: Vua Uy vương nước Sở nghe Trang có tài bèn sai sứ giả đem lễ vật hậu đến mời về triều phong hầu, cho làm quan to. Trang liền bảo "Nghìn vàng là lợi to, khanh tướng là ngôi quý. Ai chẳng muốn. Nhưng không thấy con bò người ta nuôi để tế lễ sao. Nó được ăn ngon, mặc đồ gấm vóc thêu trong suốt mấy năm, cuối cùng cũng chỉ để đưa đến làm thịt cúng ở nhà thái miếu. Lúc bấy giờ, muốn làm con lợn nhỏ, phỏng có được không.

Ham làm bò, còn than thở ỉ ôi cái gì. Cùng bò với nhau, không khuyên nhau được đâu. Cái người có thể đưa ra lời nhận xét hoặc khuyên bảo phải là những anh biết xua tay khi sứ giả đem lễ vật đến cơ. Mà loại ấy, trước kia cũng như bây giờ, quá hiếm.
Ký tên: Thông