Tắc kè

Trường đại học FPT vừa (tối 7.7.2026) công bố không liên quan gì tới cuốn sách và nội dung cuốn sách của ông Nguyễn Thành Nam.

Trường cho biết ông Nam đã nghỉ việc (còn nghỉ từ lúc nào thì ỡm ờ không nói rõ), đã không còn dạy môn về Hồ Chí Minh tại trường nữa.

Những vi phạm của ông Nam trường không chịu trách nhiệm, v.v..

Thói đời xưa nay là vậy, "khi vui thì vỗ tay vào/đến khi hoạn nạn thì nào thấy ai", phù thịnh chứ không phù suy, thậm chí còn đánh bồi cho chết luôn.

Đành rằng trách nhiệm cá nhân, nhưng phủi sạch như không dính dáng gì, coi sao đặng, nghe chẳng lọt tai chút nào. Chuyển màu nhanh quá.

Cuốn sách bạn nên đọc: “Xuyên qua mọi chiến tuyến”

Thiên hạ, đời và mạng, đang chia hai phe cãi nhau về một cuốn sách ca ngợi thần tượng theo phong cách mới, ghét nhau đào đất đổ đi (ghét tới mức dấu vết bàn chân của kẻ cãi cũng không muốn nhìn thấy, phải đào bỏ cho khuất mắt), chỉ thiếu điều đưa nhau ra tòa.

Tôi không tham gia vào những cuộc cãi vã, sỉ nhục kiểu vậy, bởi không thích. Đời còn ối thứ đáng quan tâm hơn. Vả lại mình không khoái thứ văn nghệ ca ngợi idol, nó cứ giả tạo, sao sao ấy. Không đọc thì không ý kiến ý cò, đơn giản vậy thôi.

Vậy nhưng có những cuốn sách tạo chấn động tích cực rất mạnh cho người đọc, cụ thể là tôi. Tôi ham đọc sách, và đã khá lâu có được cuốn sách hay, hợp với mình, cuốn “Xuyên qua mọi chiến tuyến” của bác Nguyễn Xuân Thọ.

Tôi nói “khá lâu” bởi, hồi năm ngoái, rồi năm ngoái nữa, đã say mê đến mức quên tháng ngày để dí mắt vào những cuốn “Ba Đồn mạn thuật” của bọ Nguyễn Quang Lập, “Chữ và người - 400 năm” của bác Hoàng Minh Tường, chùm 6 - 7 cuốn chi đó như “Đừng kể tên tôi”, “Qua khỏi dốc là nhà”, “Gia đình”, “Những ngày tháng năm”... của Phan Thúy Hà. Rất thích dạng sách phi hư cấu, bởi nó thật, không uốn éo làm duyên.

Giờ nhà cháu đang cầm trên tay cuốn “Xuyên qua mọi chiến tuyến” của Nguyễn Xuân Thọ.

Một “nữ sử” từng bị lãng quên

Hôm 6.3.26, tôi có may mắn được dự buổi ra sách/giới thiệu, tọa đàm về sách của Nhà xuất bản Phụ nữ - chi nhánh tại Sài Gòn. Nói chính xác, không phải chỉ ra mắt cuốn sách hay, mà là giới thiệu một con người. Một người đậm dấu ấn thời đại nhưng bị lãng quên.

Đó là bà Đạm Phương, người phụ nữ tên tuổi nửa đầu thế kỷ 20. Vậy mà sau năm 1954 cũng như sau 1975, người ta ít nhắc tới bà, cả trong đời sống xã hội lẫn văn hóa, lịch sử. Không hiểu vì lẽ gì, chả nhẽ do bà có nguồn gốc phong kiến bự.

Bà Đạm Phương là cháu nội vua Minh Mạng. Cuộc “đả thực bài phong” của giai cấp vô sản đã đào tận gốc, trốc tận rễ những gì dính dáng tới chế độ phong kiến, nhất là nhà Nguyễn, nhất là hoàng tộc, vua chúa. Bà không thoát khỏi thói tật, định kiến ấy của họ.

Nhưng cũng cần biết rằng, trong những thập niên đầu thế kỷ trước (tức 20), bà Đạm Phương là nhà đấu tranh cho nữ quyền, nhà hoạt động xã hội, văn hóa nổi tiếng, nhà báo lừng danh, nhà thơ không hề kém cạnh ai đương thời. Nói tới Đạm Phương nữ sử, ta có thể hình dung ra một xã hội xứ An Nam trong cuộc trở mình để hiện đại, văn minh, phát triển.

Khoái cụ Tường

Cụ Tường mà bỉ nhân nhắc ở đây là nhà văn Hoàng Minh Tường, nhưng đám chúng tôi dù đã thất thập mỗi lần nói về ông đều kính cẩn gọi “cụ”, để tỏ cái lòng “kính lão đắc thọ”.

Nhà văn Hoàng Minh Tường hơn đám tôi 7 - 8 niên, sinh năm 1948, cùng tuổi bác Nguyễn Duy. Lứa ấy nhiều bác giỏi, cực giỏi, như Lưu Quang Vũ, Nguyễn Duy, Dương Kỳ Anh...

Cụ Tường có nét đời na ná hao hao các “nhà” Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng, nghĩa là từng học sư phạm, làm thầy giáo, được bổ lên miền núi “vời vợi nghìn trùng”, chả biết có để lại giống nòi nơi ấy không, rồi sa vào viết văn, làm báo, hiến phần đời còn lại cho văn chương.

Tủ sách nhà tôi có mấy cuốn của cụ Tường dù cụ viết nhiều, đầu sách chất cao có khi nửa người. Tôi từng say mê những cuốn “Gặp lại dòng sông”, “Thời của thánh thần”, hoặc đọc ké trên mạng “Thủy hỏa đạo tặc” (bởi lúc túi rỗng). Rất thích, nhất là tiểu thuyết “Thời của thánh thần” viết về cải cách ruộng đất - một đề tài cấm kỵ. Cảm thấy nó hay hơn những “Ba người khác”, “Cuồng phong”, thậm chí “Kiến, chuột và ruồi” cùng về cuộc lở đất long trời này. Tới khi gần đây đọc “Gia đình” của Phan Thúy Hà thì tự dưng giảm lòng yêu truyện hư cấu, chuyển thành ưa tác phẩm phi hư cấu (tên tây gọi là “non fiction”) bởi nghĩ nó thật hơn, sát với lịch sử, thời đại và con người hơn. Ấy là tôi cứ nói thật. Người Phòng chỉ ưa nói thật.

Rao sách: “Chuyện thời bao cấp” tập 1 tới những ai chưa có

Người nhà ngoài quê vừa tìm lại được 2 thùng sách “Chuyện thời bao cấp” (tập 1) bị lạc trong “kho” để đồ. Dọn dẹp sau bão Yagi, chất thành đống. Giờ thì châu (từ góc nhà) về hợp phố (bạn đọc).

Với những người chưa đọc nó, thảo dân xin phép giới thiệu sơ lược:

 
“Chuyện thời bao cấp” (tập 1) gồm 54 truyện thực về thời bao cấp khó quên ở miền Bắc trước tháng 4.1975 và trên cả nước sau tháng 4.1975. Tất cả đều người thực việc thực, mắt thấy tai nghe, được chính tác giả nạp tự nhiên vào óc suốt mấy chục năm và vừa rồi tỉ mẩn tua lại biên thành sách.

Đó là những chuyện đời thường, đều bắt đầu bằng từ “chuyện” như: Chuyện ăn độn, chuyện chung cư, chuyện xe đạp, chuyện đám cưới, chuyện Tết, chuyện xem chiếu bóng, chuyện tivi, chuyện ngăn sông cấm chợ, chuyện bánh trung thu, chuyện sơ tán, chuyện thư từ bưu điện, chuyện đổi tiền, chuyện hộ khẩu, chuyện guốc dép, chuyện nước mắm, v.v.. Tất cả là những mảnh ghép chân thực của bức tranh xã hội chưa xa, về một thời nghèo khổ, thiếu thốn, khó khăn, buồn thảm, đầy tình người...

Sách do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam xuất bản, dày 406 trang, họa sĩ Lê Minh Phong trình bày đẹp, bản in trang nhã, từ ngữ câu cú chuẩn, không bị lỗi kỹ thuật.

Bất chợt người muôn năm cũ

Dọn dẹp tủ sách cũ đầy bụi, bà xã tôi lôi ra một đống sách đen sì, giấy vàng khè, cầm lên lật giở ra là gẫy vụn rơi lả tả. Đám ấy tôi mua từ thời đầu thập niên 80, có những cuốn giá chỉ tiền hào, tiền đồng, chẳng hạn bộ “Sông Đông êm đềm” của M.Solokhov 4 cuốn (in 1983), giá 14 đồng/cuốn; tập truyện ngắn “Những dấu chấm phía chân trời” của nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú (in năm 1983) có 7 đồng rưỡi, cuốn tuyển thơ “Tình bạn tình yêu” 8 hào, v.v..

Hầu hết đã giòn, hỏng do hồi ấy giấy chất lượng rất kém (nhiều trang còn cộm hẳn cục bã mía hoặc mẩu rơm), in mờ, chữ nhỏ, lại bảo quản không tốt. Nó là thứ tài sản của niềm đam mê, bỏ đi tiếc lắm. Bà xã cười bảo chữ thế kia, giấy thế kia, mắt mũi kèm nhèm thế kia, có đọc được nữa không mà tiếc.

Giá sách chỉ tính bằng đồng, bằng hào nhưng thực ra không rẻ, bởi hồi ấy lương dạy học 64 đồng, chi ăn uống sinh hoạt đã hơn 5 chục, mua sách là liều lắm. Có lần tôi đang ngẩn ngơ ngó những cuốn sách thèm mua lắm mà không đủ tiền, dùng dằng “bước đi một bước, giây giây lại dừng” ở hiệu sách quốc doanh (hồi ấy cái gì cũng quốc doanh, tiệm phở quốc doanh, hiệu cắt tóc, hiệu chụp ảnh cũng quốc doanh, sản phẩm của Đỗ Mười) đối diện chợ Bình Tây (khu Chợ Lớn) thì ai vỗ vai cái bộp.

Văn thời hậu chiến (đọc sách mới của Phan Thúy Hà)

Vừa mới đây, cả nước nhộn nhịp kỷ niệm 50 năm “ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước”. 50 năm, nửa thế kỷ trôi qua, dài dặc mà như thoáng chốc.

Một nước gần thế kỷ đánh nhau hết cuộc này cuộc khác, chiến tranh như nỗi ám ảnh, muốn quên cũng chả được, nhất là những người đã trải qua nó. Hôm trước, bác cựu binh bên thắng cuộc gần nhà tôi ngậm ngùi bảo, phải đợi thế hệ tôi và ông chết đi, trôi vào cõi âm u, chỉ còn bọn trẻ không biết gì về súng đạn bom thì may ra mới bớt ùng oàng như vừa rồi. Nhắc tới chiến tranh, hãi lắm, tự hào làm gì.

Vậy nhưng vẫn có người nặng nợ về chiến tranh - cô Phan Thúy Hà.

Trong suy nghĩ của tôi và nhiều người từng đọc sách của Hà, cô không phải nhà văn, mà là người chép sử. Sử được Hà chép/ghi/biên lại hoàn toàn khác với thứ sử chính thống, sử quốc doanh, một chiều, ta thắng địch thua, vinh quang, vẻ vang… mà ta thường đọc trong sách giáo khoa dạy học trò, trong những hội nghị hội thảo rùm beng đầy thỏa mãn, những diễn văn mua vài tràng vỗ tay. Sử trong sách Hà được lấy từ sự thật, con người thật, từ mọi chiều mọi góc, nhiều nhất là từ những bi kịch của dân tộc cũng như cá nhân mà sử quốc doanh cố tình lờ đi, giấu kín.

Một quá khứ không dễ bị chôn vùi (kỳ 2)

Gõ những dòng này sau khi đã mất mấy đêm để dừng ở chữ cuối cùng trong lời kể của nhân chứng Mai Văn Niệm, nhân vật cuối của cuốn sách “phi hư cấu”, tôi bàng hoàng. Tôi sẽ không lược lại nội dung sách, nhất là các anh Thái Kế Toại, Trương Huy San, Tạ Duy Anh… vừa làm rồi. Trong sách, 25 người tự kể về đời mình, là 25 mảnh ghép lịch sử về cải cách ruộng đất. Nhiều khi tự hỏi, sao một người thầy giỏi giang, đạo đức, tài năng như thầy Ngụy Cao Hiền mà người ta đang tâm vu cho quốc dân đảng và lôi ra xử bắn. Hiền tài như thầy Hiền (người đã dạy đám học trò nghèo thành người tài giỏi của đất nước, trong đó có nhà sử học lừng danh Hà Văn Tấn), liệu nước này có được mấy người? Xin chép lại đôi dòng trong cuốn sách, lời kể của chứng nhân-nạn nhân Trần Văn Kinh:

“Lên cấp hai, chúng tôi là học trò cưng của thầy hiệu trưởng Ngụy Cao Hiền. Thầy Hiền dạy các môn văn, sử. Thầy thông thạo tiếng Pháp, Anh, Latinh, Hán, làm được thơ bằng mấy ngôn ngữ đó. Thầy nghiên cứu lịch sử cổ đại Trung Hoa, Ấn Độ, Hy Lạp, La Mã… Năm 1954, khi chúng tôi bước vào giảng đường đại học thì ở quê nhà thầy Ngụy Cao Hiền bị bắt giam. Vào dịp ấy, vợ thầy sinh con và mất. Thầy chỉ xin hoãn bắn một tháng để có thời gian xin sữa cho con, nhưng không được”.

Lênin toàn tập

Thời những năm thập niên 60 ở miền Bắc, người ta hay thấy những tấm ảnh Mao Trạch Đông. Lúc thì trên họa báo Trung Quốc bản tiếng Việt, lúc trên báo chí Việt, và có nhiều bức được in riêng cho dân chúng đem về nhà treo. Có những bức in trên lụa, dệt bằng lụa, kỹ nghệ tinh vi, do bên Tàu làm và chúng cho không thằng em dại Việt, để theo cách nói bây giờ là "xâm lăng văn hóa", truyền bá tư tưởng Mao Trạch Đông. Còn sách Mao tuyển bìa đỏ in nổi hình Mao thì đủ cỡ, muốn xin bao nhiêu cuốn cũng được. Huy hiệu Mao cũng phát không, đi chăn trâu cũng đeo, có chiếc to bằng trôn bát ô tô.

Tấm ảnh Mao phổ biến nhất là ảnh y ngồi trước tủ sách dễ đến hàng nghìn cuốn, hàng hàng lớp lớp ngay ngắn, đều chằn chặn, cuốn nào cuốn nấy dày cỡ 2-3 đốt ngón tay. Chủ yếu sách kinh điển của Mác, Lênin, nhất là toàn tập Lênin. Tất nhiên trong đó có cả trước tác của Mao.

Phan Thúy Hà và “Những trích đoạn của các anh”

Vẫn trung thành với văn chương phi hư cấu, bạn Phan Thúy Hà đang rất nổi trong làng văn vừa ra cuốn mới, tên sách giản dị đúng kiểu thể loại mà Hà miệt mài theo đuổi: Những trích đoạn của các anh.

Cuốn này nằm trong sê ri sách của Hà, gọi chung là truyện, là thứ ghi chép, biên lại những điều, những người, những việc thật xảy ra trong quá khứ. Bóng cuộc sống phủ lên từng trang sách, mỗi chữ như được viết bằng thứ mực trộn từ máu - mồ hôi - nước mắt của bao thế hệ, bao lớp người. Lùi xa một chút thì “bức tranh vân cẩu con người tang thương” được thể hiện trong cuốn “Gia đình” về cải cách ruộng đất; gần tí nữa có “Đừng kể tên tôi” và “Tôi là con gái của cha tôi” về cuộc nội chiến nồi da xáo thịt tương tàn Bắc-Nam 1954-1975 qua lời kể của cả người bên này phía bên kia, thắng cuộc lẫn thua cuộc, đều là nạn nhân của ý thức hệ; gần nữa là “Qua khỏi dốc là nhà” vẽ lại thời niên thiếu của chính Hà và bạn cùng lứa trên quê hương nghèo đói thời hậu chiến… Ai không biết, chứ tôi đọc xong những cuốn sách biên chép quá khứ ấy, cứ thẫn thờ, đau xót, căm giận, và cảm giác rõ mình đang bị chếnh choáng bởi thứ sự thực được phơi bày.

Hà không sáng tác, không viết tiểu thuyết, không làm văn chương theo lối mòn lâu nay ở nhiều người. Sách của Hà gần với những cuốn sử biên niên, kiểu “Thượng kinh ký sự”, “Hoàng lê nhất thống chí”, người thật việc thật, được lật lên từ ký ức của người trong cuộc còn sống, còn minh mẫn. Cứ hình dung, nếu không có những người viết như Hà, dù biết lao vào cái công việc khó khăn vất vả này sẽ phải đối mặt với bao cực nhọc, phiền toái, thậm chí ê chề, thất vọng, mà vẫn cứ đi đến cùng, thì chúng ta đương thời, và cả những người đời sau nữa sẽ bị khuyết ghê gớm những hiểu biết cụ thể, chân thực về cuộc sống, trong đó có cả về thời đại mà chính mình đã lội qua. Là một bạn đọc, người từng sống những năm tháng có trong sách, tôi biết ơn Hà và những cuốn sách phi hư cấu của Hà là vì vậy.

Chữ ký

Nửa tuần nay, phải công nhận các chàng trai cầu thủ U.23 và ông thầy Park ký tên mệt nghỉ. Ký lên cờ, lên áo, ký lên quả bóng, ký vào sổ tay... Ai cũng muốn có chút kỷ niệm chữ ký của những con người nổi tiếng ấy.

Tôi rất trân trọng cả người ký lẫn người xin chữ ký. Đó là nét văn hóa khá mới mẻ trong xã hội hiện đại.

Nhưng tôi không cố chen lấn để xin cho được chữ ký của ai đó, những yếu nhân, văn nghệ sĩ, ca sĩ, cầu thủ, đại gia, nói chung là những người nổi tiếng. Tôi tự biết, mình quý trọng họ là được rồi, bởi trên thực tế thấy những chữ ký lưu niệm, kỷ niệm bị đối xử hắt hủi, lãng quên, thật tội.

Tôi mê sách, thường la cà ở những tiệm bán sách cũ đường Trần Nhân Tôn (quận 5), hoặc Nguyễn Thị Minh Khai (quận 1), không ít lần mua được những cuốn sách hay, giá rẻ, trang đầu có chữ ký trân trọng của tác giả ký tặng người này người nọ. Sách quý như thế mà trôi nổi lưu lạc, cũng có thể chủ nhân cuốn sách gặp cảnh khốn khó tang thương đến nỗi phải bán cả sách mà sống qua ngày, nếu vậy thì thật đáng thương, dễ thông cảm. Nhưng cũng có thể họ cũng chả tha thiết gì với kỷ niệm của người khác. Những cuốn sách ấy, sau khi mua về, bao giờ tôi cũng lấy kéo cắt cẩn thận tờ có chữ ký bỏ đi. Mình dễ bị hiểu nhầm là mượn sách của người khác nhưng không trả. Nhưng cái chính là giữ gìn cái tiếng cho ai đó từng là chủ nhân cuốn sách.

Hồi đầu năm ngoái, chị Ái Vân về nước giới thiệu cuốn hồi ký của chị, tôi được chị ký tặng một bản. Đối với tôi, chữ ký ấy có giá trị ngang cuốn sách. Mỗi lần mở ra đọc lại, ngắm nghía chữ ký chán chê rồi mới lật từng trang, thấy thú vị vô cùng. Cuốn Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, có chữ ký của cụ Khánh, rồi bộ sách Bạn Văn, Ký Ức Vụn của nhà văn Nguyễn Quang Lập, cuốn nào bọ Lập cũng đề tặng rất cẩn thận nắn nót, nét ký thật đậm phía dưới, những cuốn ấy, tôi bảo các con "đứa nào cho mượn làm mất mấy cuốn này của bố, phải đền 1 tỉ", chúng lắc đầu lè lưỡi.

Thật chả ra làm sao

Chúng ta đừng quá khắt khe những điều bình thường, đừng như mụ mẹ chồng nanh ác, khó tính. Việc bác tổng Trọng tiếp nghệ sĩ Linh Đồng linh sắt gì đó là bình thường, đừng lấy chuyện đóng khỉ ra mà bàn bạc, chê bai.

Nhưng cái anh nghệ sĩ này không đàng hoàng, đáng lý phải đưa một cuốn sách lý luận Mác - Lênin do ông Trọng viết và đề nghị tác giả ký tên, giống như nhà văn Nguyễn Nhật Ánh ký tặng bạn đọc thiếu nhi vậy, ai đời lại đưa sách của chính mình và bảo ký. Ký thế có ý nghĩa gì, tôi nghĩ nát óc không ra.

Nhưng điều tệ nhất chưa phải là chỗ đó, mà ở chỗ anh chàng nghệ sĩ đưa cuốn sách đã có thủ bút của chủ tịch nước VN và mời tổng bí thư ký thêm, định sưu tập chữ ký à.

Nhưng tệ nhất lại vẫn chưa phải vậy, mà là bác tổng xứ ta, nhẽ ra thấy nó xùy thứ ấy thì phải chối ngay, đằng này lại ký đè lên. Thật chả ra làm sao.

Nói như bọn Hải Phòng nói ngọng xứ tôi, thật chả da nàm thao.

Nguyễn Thông

Một cuốn "sách giáo khoa" về chủ quyền biển đảo

Có thể nói mà không sợ quá lời rằng trong cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền đất nước trên mặt trận học thuật - nghiên cứu, tiến sĩ sử học Hãn Nguyên Nguyễn Nhã có một vị trí đặc biệt. Nhiều năm trở lại đây, nhất là khi vấn đề biển đảo, cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền Hoàng Sa - Trường Sa trở nên nóng bỏng thì những bài viết, công trình nghiên cứu, những công bố của ông tạo nên những hiệu ứng vô cùng mạnh mẽ, cả trong nước và quốc tế. Điều đó được thể hiện rõ nhất trong tác phẩm, công trình nghiên cứu vừa công bố (tháng 7.2013) của ông: Những bằng chứng về chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo HoàngSa, Trường Sa.

Từng được đọc nhiều bài viết, công trình nghiên cứu đấu tranh bảo vệ chủ quyền Tổ quốc của tiến sĩ Nguyễn Nhã, đăng trên các báo hoặc công bố độc lập, tôi cho rằng Những bằng chứng về chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa có thể xem như thành quả công phu, tâm huyết nhất của ông về đề tài này, sau gần 40 năm chuyên tâm nghiên cứu. Với hiểu biết sâu sắc về lịch sử; kiến thức phong phú; khả năng sử dụng các ngôn ngữ Anh, Pháp, Hán; sự thu thập tỉ mỉ tư liệu trong nhiều năm trời; sự cẩn trọng chính xác của một nhà khoa học lịch sử, và trên hết là thái độ tích cực của một công dân đầy trách nhiệm với đất nước, tác giả đã trao cho người đọc không phải chỉ tác phẩm cung cấp hiểu biết chính xác về biển đảo Tổ quốc mà cả chất men say tràn đầy lòng yêu nước, tinh thần dân tộc.