Tết và ông Ngạn

Mùng một tết. Năm mới Bính Ngọ 2026. Sài Gòn. Nắng như chưa bao giờ đầu năm ta lại nắng thế.

Riêng về tết thì ông trời thiên vị, ưu đãi miền Bắc về khí hậu. Lạnh hoặc mát, có tí mưa xuân đi chơi mới thích. Đừng nồm là ngon.

Nhớ hồi sau tết năm 1976 Bính Thìn, tôi cong lưng đạp xe chở người con gái ấy ngồi ôm chặt đằng sau. Mưa xuân lất phất, hơi ren rét mà âm ấm lạ. Mưa xuân và không khí lành lạnh thật tuyệt vời. "Em ngồi ríu rít ở sau xe/Em nói lòng anh mải lắng nghe..." (Xuân Diệu), chỉ mong con đường dài mãi.

Cháu vừa gửi tôi cái clip và ảnh cả đám con cháu lên nhà tôi ở quê chúc tết, thắp hương nhớ ông bà. Ai cũng tươi tắn, ấm áp, quần áo đẹp, thích thế, gợi nhớ quê nhà và người thân yêu.

Tôi không dám ra đường Sài Gòn, chui trong nhà trốn nắng, thậm chí phải cửi trần, bật máy lạnh. Tết mà ở trần, bán khỏa thân, kinh. 

Chả biết làm gì, mở máy tính coi chương trình của MC Nguyễn Ngọc Ngạn.

Phải nói thế này, sự tài hoa, kiến thức sâu rộng, và nhất là cái duyên tự nhiên của ông Ngạn, không ai sánh được. Ông ấy đứng một mình một danh sách, kiểu STT - 1: Nguyễn Ngọc Ngạn. Hết.

Một mình ông Ngạn có thể chấp cả lực lượng truyền hình VN và tuyên giáo, phần thắng thuộc về ông ấy.
Ông ấy không khác gì người giời. Nghe thiên hạ đồn ông bị cấm về... quê hạ giới, nếu vậy chỉ tự bộc lộ sự nhỏ nhen, tầm thường, thua kém.

Nguyễn Thông

Đời hoa phận người

Thương trường, nghề buôn bán có quy luật riêng của nó. Buôn bán dịp tết thì quy luật càng rõ, thậm chí nghiệt ngã, bởi thời gian không cho phép kéo dài hoặc sửa chữa sai lầm.

Bán hoa tươi, cây cảnh, trái cây là rõ nhất.

Sức mua kém, đó là thực tế, và cũng là một nguyên nhân gây nên tình trạng ế hàng. Điều này liên quan tới vĩ mô, chỉ nhà nước mới giải quyết được.

Người bán, nhất là những thương lái gom hàng của nông dân, họ tự chịu về tình trạng hàng hóa, đầu vào đầu ra. Giá bán do họ đặt theo từng thời điểm, họ tính cả rồi. Hàng có bán chạy hay không là bởi họ.

Chiều và tối giao thừa, hàng bán ế, họ tự xử lý.

Nếu họ đập bỏ, hủy hoại hàng ế, cũng đừng trách họ tàn nhẫn, vô tình. Họ không thể cho người khác hoặc bán như cho được, bởi làm thế sẽ nguy hại về sau, những năm sau.
Đành rằng đập bỏ hoa (cái đẹp) trông rất phản cảm. Lại càng không thể tùy tiện vứt bỏ ở lề đường, sông rạch, góc phố, vườn hoa gây mất vệ sinh, ô nhiễm môi trường, bắt lao công phải dọn thay họ. v.v... 

Tuy nhiên, ai cho hành vi đập bỏ hoa là phản cảm thì nên mua hoa khi giá chấp nhận được, chứ đừng đợi tới giờ hạ màn, giá rẻ.

Ta trách người đập hủy hoa, tức là chỉ nghĩ quyền lợi của ta chứ không quan tâm tới sự bế tắc của họ.

Trước kia, tôi cũng buồn khi nhìn cảnh ấy và trách họ ác, giờ tôi ngộ ra, không trách nữa, mà chỉ thương.

Nguyễn Thông

Táo, hoa, và chúc tết (kỳ 3)

Thôi, không nhắc chuyện táo thực vật nữa, hồi bé bọn trẻ con thường lếu láo chơi chữ là táo dai (dái tao), để chút nữa bàn thêm về táo nhưng là táo hề, táo hài, táo Xuân Bắc trong cái gọi là Táo quân, còn có tên “Gặp gỡ cuối năm” trên tivi tàng hình. Giờ nói về hoa đã.

Nước ta dài, trải suốt từ bắc chí nam tính theo đường chim bay gần 2 nghìn cây số, từ Lũng Cú (Hà Giang) tới chót mũi Cà Mau. Dài nên nhiều vùng khí hậu. Khi tôi đang cửi trần gõ mổ cò bàn phím mấy chữ này trong cái nắng nóng 34 - 35 độ C thì ông bạn tôi, các em các cháu tôi đang co ro trong giá rét xuống gần 10 độ, áo bông áo len khăn quàng cổ mũ trùm tai sùm sụp. Năm xưa, cũng rét như thế, ông bạn nửa đêm gọi điện vào, bảo mày ơi, tao hỏi khí không phải, chính quyền trong ta có còn không. Tôi ớ ra. Hoảng hồn, hay là y gần trung ương, biết cơ sự gì đã xảy ra mà mình chưa được tỏ. Y cười khì khì, ấy là tao nói một nước hai chế độ, hai chế độ thời tiết đó. Về sau, tôi kể cho một bậc đàn anh người trong này chuyện ấy, ảnh bảo quá tiếc, mừng hụt.

Táo, hoa, và chúc tết (kỳ 2)

Nhắc tới táo, lại lẩn mẩn nhớ vụ “cây táo ông Lành”. Đó là cái truyện ngắn in trên báo Văn nghệ tháng 6 năm 1974, của thi sĩ Hoàng Cát. Truyện chỉ gần nửa trang, nội dung đại loại về cây táo, mớ táo rụng và lũ học trò nhỏ tinh nghịch, đọc nhẹ nhàng xúc động, đầy tình người. Ấy, đọc xong nghĩ thế thôi, tặc lưỡi đánh tách “gớm, cái nhà ông Hoàng Cát viết thích nhỉ” nào ai ngờ được chỉ ít ngày sau um xùm “vụ án Cây táo ông Lành”. Không biết xuất phát từ đâu, không nguyên cáo, không xét xử, mọi thứ rất mơ hồ, chỉ có bị cáo là thật bỗng dưng lăn ra chết như giặc. Người ta xúm vào đánh hội đồng, chả biết nhà văn thương binh tuổi ngựa từng phải bỏ lại một cẳng chân trên chiến trường đất Quảng bị vùi hất lên bờ xuống ruộng thế nào, chỉ thấy mãi hơn mười mấy năm sau thiên hạ mới được đọc lại Hoàng Cát qua đôi bài thơ đăng báo này báo khác.

Nện ghê nhất là tạp chí Học tập (sau này đổi thành tạp chí Cộng sản, ông Nguyễn Phú Trọng có thời là Tổng biên tập) nã đại bác vào thành trì thứ văn nghệ mà họ gọi là rác rưởi.

Tết nghèo của trẻ con thời chưa xa lắm (kỳ 3)

Ngày tết với những đứa trẻ nghèo nông thôn miền Bắc thập niên 50 - 70, sự háo hức vụt qua nhanh lắm. Thày bu quanh năm bận rộn, vất vả nên những đứa trẻ nghèo sớm có sự sẻ chia. Nông thôn lại lắm việc, Tết chỉ là khoảng lặng ngắn ngủi chứ việc không dừng. Ngay từ trước Tết, bu tôi đã dặn nhà mình ngày mùng 2 dỡ khoai tây, mấy đứa bay đừng đi đâu nhé. Mấy đứa tức là 4 chị em tôi, vốn đang khấp khởi những chuyến du xuân ra chùa, lên huyện.

Khoai tây thường được thu hoạch khoảng trước và sau Tết. Dỡ sớm quá thì khoai chưa đủ to, mà muộn quá sẽ dễ hỏng bởi cây khoai lúc ấy đã tàn rồi. Bu tôi còn bảo để thêm ngày nào, chuột nó xơi ngày ấy. Vẫn biết mùng 2 tết được đi chúc tết, đi chơi, nhưng chuột nó không phân biệt mùng, cứ sẵn khoai thì xơi thôi. Có những lần vừa dỡ khoai, vừa nhìn thiên hạ nối nhau đi trên đường làng, ai cũng quần áo đẹp, nói cười ríu rít, có đứa đem pháo theo thỉnh thoảng lại đốt nổ vang trời, thèm ứa nước mắt. Ngó sang ruộng bên, hai anh em nhà anh Minh, Dinh, rồi mấy cha con cậu Đại, mẹ con bà Hiếm cũng đang thừ người ngắm ngó cuộc du xuân. Mà đâu chỉ dỡ khoai, những chân ruộng xuân mới cấy cứ vài ba ngày lại cạn nước, hai chị em hoặc anh em tôi lại lếch thếch chiếc gầu dai mò ra đồng tát nước. Lúa còn cần ăn tết hơn người, nó mà khát thì cả năm người đói, rồi lấy đâu thóc đóng nghĩa vụ cho hợp tác xã, cho “thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”.

Tết nghèo của trẻ con thời chưa xa lắm (kỳ 2)

Dọn dẹp nhà cửa phong quang, sạch sẽ, tinh tươm xong thì tính tới chuyện tát ao. Đây là việc trọng, cả năm mới một lần. Nông thôn vốn đã bấn việc, những ngày cận Tết càng lút đầu lút cổ. Hầu hết chỉ có thể thực hiện sau ngày cúng tiễn ông Táo chầu giời, 23 tháng chạp. Cũng như bây giờ, các trường học cấp 1 cấp 2 thời đó vẫn bắt bọn học trò học hết ngày 25 tháng chạp mới cho nghỉ. Khi lệnh nghỉ tết của thầy cô hiệu trưởng được bung ra, đứa nào đứa nấy vắt chân lên cổ chạy đua với tết.

Nông thôn miền Bắc năm xa đó hầu như mỗi gia đình ngoài đất thổ cư đều có cái ao, dù lớn dù nhỏ nhưng là phần không thể thiếu cho cuộc sống và sinh hoạt hằng ngày. Ao để thả cá, thả bè rau muống, rau rút, thả bèo nuôi lợn. Cầu ao là chỗ rửa ráy sau buổi làm đồng, nơi tắm của trẻ con, chỗ rửa chân trước khi đi ngủ. Trong cuộc hợp tác hóa, ao cũng bị tính vào diện tích đất công hữu, phải nộp hết cho hợp tác xã. Nhà nào muốn giữ lại ao thì bị trừ vào phần diện tích vườn tược. Nhà tôi cũng vậy, hơn 9 sào ruộng thày bu tôi sau bao năm tích cóp dành dụm mua được, phải góp hết vào hợp tác. Bu tôi đã sớm nhìn thấy ích lợi của ao nên chấp nhận “hy sinh” không hưởng phần đất 5% theo quy định, để giữ lại ao. Chính cái ao rộng hơn sào ấy đã góp phần quan trọng nuôi một gia đình 6 miệng ăn và những con lợn sề trong cơn khốn khó.

Tết nghèo của trẻ con thời chưa xa lắm

Tết (nguyên đán) đã tới, hôm nay là mùng 3. Bây giờ nhiều người vẫn thích Tết dài nhưng cũng không ít người mong Tết qua mau. Chỉ có trẻ con, Tết bao giờ cũng là Tết, sự khác nhau chẳng qua do thời thế.

Ngày “xưa”, khi đất nước còn chiến tranh, nghèo khó thiếu thốn, Tết cổ truyền dân tộc như một thứ sinh khí làm thay đổi hẳn cuộc sống thường nhật. Cả người nhớn lẫn trẻ con bỗng chốc quên đi những sợ hãi, vất vả, lo lắng, buồn phiền. Dẹp chiến tranh sang một bên, dẹp nghèo đói sang một bên, người ta dồn thời gian, sức lực, tình cảm cho “ba ngày tết”. Chơi xuân cho hết xuân đi, cái già xồng xộc nó thì đến nơi.

Miền Bắc thập niên 50 - 70. Cuộc sống nông thôn về tinh thần vốn khá tẻ nhạt bỗng bừng lên khi năm cũ trôi nhanh vào tháng chạp. Đám trẻ con được bố mẹ, anh chị giao cho khối việc, mà đứa nào cũng háo hức, hào hứng. Cứ nghĩ tới cái tết đang cận kề, dáng xuân đã thập thò trước ngõ là cuống lên, thấy mình quan trọng hẳn. Cứ như nếu không có mình thò tay vào, Tết sẽ kém đẹp kém vui.

Táo, hoa, và chúc tết

Nói tới táo và hoa, lại nhớ câu thơ buồn trong bài thơ buồn của thi sĩ Lưu Quang Vũ: “Nếu cuộc đời này toàn chuyện xấu xa/Tại sao cây táo lại nở hoa” (Phố ta). Lưu tiên sinh có nhiều bài cực hay, như bài ấy, hoặc bài “Tiếng Việt”, bài “Đêm đông chí uống rượu với bác Lâm và bác Khánh, nói về những cuộc chia tay thời loạn”, bài “Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi”, v.v.. Lưu Quang Vũ đã chen vào ngự chỗ chắc chắn nhất trong đầu, trong ký ức thế hệ tôi, nói phỉ phui cái miệng, có muốn xóa, muốn đục bỏ cũng không thể xóa đục nổi.

Nhớ buổi sáng lạnh năm xa ấy, tháng 2.2012, suýt soát 11 năm trước, ngồi co ro trong căn nhà hàng ven sông Cấm, tôi được nghe bác Đào Trọng Khánh nói về Lưu Quang Vũ, về tại sao cây táo lại nở hoa, trong đủ thứ chuyện bác phát sóng bữa đó. Hình như không ai kể, bàn về Lưu Quang Vũ hay bằng bác Khánh. Có nhẽ một phần họ chung lứa tuổi (hơn kém nhau tí chút thôi), là bạn thi nhân nghèo, là tri âm tri kỷ. Cái tên Khánh viết hoa trong tít bài thơ “Đêm đông chí…” chính là bác Đào Trọng Khánh, nhà thơ, NSND, vị đạo diễn điện ảnh (phim tài liệu) lừng danh.

Mùng 5 chúc tết lão Cao

Cao lão húy Văn Dũng, tên chữ Tự Thanh. Nghe danh y, nhiều người biết, kể cả đám quan chức triều đình lẫn hạng bình dân, nhất là người có học, lại nhất là bọn võ vẽ tí Hán Nôm. Được làm đệ tử, làm truyền nhân của Cao Tự Thanh là một thứ vinh dự không phải ai muốn cũng được.

Tết con hổ đã trôi tới ngày mùng 5. Phận tha hương, cũng chả còn điều kiện tiên quyết để thực hiện nhời các cụ xưa dạy “mùng 1 tết cha, mùng 2 tết mẹ, mùng 3 tết thầy” bởi người của các mùng 1 2 3 ấy khuất núi cả rồi. Hôm trước Cao lão nhắn bảo, nếu mày không ngại dịch diếc, chiều mùng 5 lên tao chơi, không nhanh thì hết mẹ nó tết, tao phắn ra bắc đừng hòng tìm.

Ôi giời chiều mùng 5 tết ở Sài Gòn. Cái nồi gang trên bếp lửa thế nào thì nó thế ấy. Nhìn ra đường, tết nhất gì mà vắng vẻ như hồi dính dịch, có nhẽ thiên hạ ngại đi đày nắng. Lại sực nhớ mấy hôm trước bà bạn đồng môn ngụ làng cổ Đường Lâm than trên phây búc rét quá chúng mày ạ, nhìn cái cây cũng thấy buốt cóng, người cứ teo hết cả, khiến nhà cháu ái ngại hỏi thêm, bà cho tôi hỏi khí không phải, vậy ông nhà có bị sao không, teo tiếc gì không. Chả bù trong Sài thành, từ giữa tháng chạp tới giờ, không biết ai thế nào chứ nhà cháu tinh dững cửi trần, tiết kiệm được ối nước giặt quần áo.

Hoa đào không cần cứu

Lâu nay, mỗi khi có hiện tượng hàng hóa dư thừa, cung vượt quá cầu, giá quá rẻ so với sức mua và giá trị thực món hàng, v.v.. thì người ta hay lên tiếng kêu gọi giải cứu. Chẳng hạn giải cứu thanh long, dưa hấu, vải, khoai lang, bắp cải, hoa tết, thậm chí cả tôm hùm...

 
Sự "cứu" chỉ có ý nghĩa về tình cảm, đạo đức, san sẻ khó khăn chứ không đúng về quy luật kinh tế, nhất là kinh tế thị trường. Kẻ mua người bán đối với món hàng nào đó, thái độ và hành xử của họ là hoàn toàn tự nguyện. Bán được thì bán, mua được thì mua. Thuận mua vừa bán. Thế thôi.

Hoa đào cũng vậy. Không cần giải cứu nếu chỉ là món hàng trong điều kiện thương mại bình thường. Nếu hoa đào dư thừa, cung vượt quá cầu, người bán nói thách khiến người mua tẩy chay, nó sẽ tự héo.
Tết này, hoa đào đã chịu điều tiếng không hay từ cái lệnh mồm ất ơ về "đào rừng" của thủ tướng. Đó là nhân tai. Tuy nhiên khổ nạn của đào chưa hết, nó còn bị thiên tai, dịch tai. Đang yên đang lành, đang tràn hy vọng đem tiền về cho người trồng đào, đám đào phai đào bích ở vùng tâm dịch Hải Dương bỗng đột phắt thành món nợ đời, thành sự cay đắng cho họ. Dịch còn đang căng nóng

Trẻ con làm gì những ngày cận Tết xưa?

Tết (nguyên đán) đã tới gần. Bây giờ nhiều người vẫn thích Tết dài nhưng cũng không ít người mong Tết qua mau. Chỉ có trẻ con, Tết bao giờ cũng là Tết, sự khác nhau chẳng qua do thời thế.

Ngày “xưa”, khi đất nước còn chiến tranh, nghèo khó thiếu thốn, Tết cổ truyền dân tộc như một thứ sinh khí làm thay đổi hẳn cuộc sống thường nhật. Cả người nhớn lẫn trẻ con bỗng chốc quên đi những sợ hãi, vất vả, lo lắng, buồn phiền. Dẹp chiến tranh sang một bên, dẹp nghèo đói sang một bên, người ta dồn thời gian, sức lực, tình cảm cho “ba ngày tết”. Chơi xuân cho hết xuân đi, cái già xồng xộc nó thì đến nơi.

Miền Bắc thập niên 50 - 70. Cuộc sống nông thôn về tinh thần vốn khá tẻ nhạt bỗng bừng lên khi năm cũ trôi nhanh vào tháng chạp. Đám trẻ con được bố mẹ, anh chị giao cho khối việc, mà đứa nào cũng háo hức, hào hứng. Cứ nghĩ tới cái tết đang cận kề, dáng xuân đã thập thò trước ngõ là cuống lên, thấy mình quan trọng hẳn. Cứ như nếu không có mình thò tay vào, Tết sẽ kém đẹp kém vui.

Kỷ niệm ấu thơ

Hồi mình be bé, cách nay nửa thế kỷ chứ có ít đâu, đứa nào trong đám trẻ con thế hệ mình, cụ thể là làng mình cũng thuộc bài hát "Đi chợ xuân".

Hồi ấy làm gì có siêu thị, chỉ có chợ làng, chợ huyện. Chợ tết vui lắm, bu cho đi theo, thể nào cũng được bu mua cho cái bánh rán nhân đỗ xanh đường đỏ. Mình chỉ ngó xem tranh tết, câu đối, hoa giấy, con tò he nặn bằng bột, và nhất là những hàng bán pháo tép pháo đùng, nhưng không bao giờ dám nài bu mua, bởi biết bu không có tiền. 

Chợ tết chợ xuân chỉ họp tới trưa 30 tháng chạp. Buổi sáng đông vui, ồn ào tấp nập là thế, sau này được đọc Truyện Kiều mình thấy đúng như cụ Nguyễn Tiên Điền tả "ngựa xe như nước, áo quần như nêm", kẻ mua người bán tíu tít, màu sắc xanh đỏ tím vàng rực rỡ một góc trời, nhưng chỉ tới gần trưa, thoắt khác hẳn. Ngẫm ra ở trên đời có những cuộc biến cải khôn lường diễn ra ngay trước mắt. Sực nghĩ rằng không có gì buồn, tang thương, đìu hiu như chợ xuân lúc vãn.

Chuyện ngày 23 tháng chạp

Đang có một sự nhầm lẫn trong dư luận chê. Hôm nay thiên hạ thả cá (chép) là để ông Táo ông Công có phương tiện cưỡi phi lên giời, chứ không phải là thả cá phóng sinh.

Cá cho ông Táo, theo "luật giao thông cổ" phải thả đúng vào ngày hôm nay, 23 tháng chạp, để ông bà Táo khi tạm ngưng nhiệm vụ 1 tuần, rời nhà bếp ra tới cửa là có tàu xe ngay, giống như ta gọi xe Grab vậy. Thả sớm quá, như "ông hai việc" hôm trước (21 tháng chạp) thả thì chả có tác dụng gì bởi các táo lúc ấy còn bận bịu, đâu dám tự dưng cưỡi cá chép nhong nhong đi vớ vẩn, Ngọc hoàng phạt bỏ mẹ. Không nắm được luật mà cứ diễn, là rất dở, thậm chí phải bị phạt.

Nhà nào tin vào chuyện cúng ông Táo ông Công thì cứ tin, cứ cúng, cứ đi thả cá. Còn người đời, nếu có ai đó neo sẵn thuyền, chuẩn bị sẵn lưới, thấy cá thì bắt, cũng là bình thường. Cá các vị thả ra đã thành cá nước chim trời, người ta bắt để ăn để bán là chuyện của người ta, có chi mà báo chí lên án, mỉa mai "cá chép vừa thả ra đã có người giăng sẵn lưới bắt". Ông Táo không lên án thì thôi, mắc mớ chi báo chí.

Mà này, những người thả cá nếu họ đứng tuốt trên cầu cao đổ xuống sông, cá có chết cũng là chuyện của người ngu thôi, khi đã tin vào Táo mà lại cho Táo cưỡi cá chết thì chỉ có anh ngu mới làm vậy, khuyên họ cũng bằng thừa.

Tôi cũng thấy chả hay ho gì chuyện những thanh niên xung kích chờ sẵn ở bờ sông bờ hồ nói người thả cá đưa túi ni lông cho mình, đừng vứt xuống sông hồ gây rác rưởi, ô nhiễm. Cứ cái thói osin hầu hạ, làm thay như vậy, thì muôn đời dân xứ này không khá được. Chỉ mỗi việc cỏn con, thả cá xong thì vo viên cái bịch đựng cá đem về bỏ vào giỏ rác cũng không biết, không làm nổi, dân trí như thế, mà cứ đòi dắt họ tiến nhanh tiến mạnh tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội.

Còn chuyện phóng sinh, đầu têu là mấy ông thầy chùa. Bắt rồi lại thả, thả rồi lại bắt, cái vòng luẩn quẩn, cũng diễn mãi được. Tôi không nói phải dẹp chuyện phóng sinh, ai ra chợ mua mớ cá tươi sống, mua con chim còn sống, rồi đem ra sông, đem vào rừng thả (để chuộc cái tội lỗi mà mình gây ra, để làm cái việc tu nhân tích đức, để có "lý lịch tốt" trước khi về cõi phật, v.v..) thì cứ việc. Nhưng mấy ông sư thì nên kết hợp với chuyên chính vô sản dẹp ngay đám bán chim lồng cá chậu ở cửa chùa hoặc trong chùa. Ngó chối bỏ bà. Mấy người mua thứ chim thứ cá này đi phóng sinh, thực chất là tiếp tay cho kẻ ác, phóng sinh chẳng những không rửa được tội mà còn chất chồng thêm tội.

Ngày 23 tháng chạp Mậu Tuất, ông táo chầu giời

Nguyễn Thông

Tết với trẻ con không chỉ là tết

Mươi năm trở lại đây, cứ tới gần Tết âm lịch, cụ thể cữ khoảng tháng một tháng chạp là lại dậy lên ý kiến của ai đó về việc nên bỏ Tết ta. Không chỉ người bình thường, mà cả những người có chút ít tiếng tăm, cả nhà khoa học, cả trí thức cũng phân tích khá thuận nhĩ rằng chả cần duy trì, giữ Tết Nguyên đán làm gì. Họ chỉ ra, nào là xu hướng thời đại, nào là phù hợp với những bước đi xã hội, rồi thì tiết kiệm, rồi nước Nhật cũng từng ăn Tết âm lịch như ta nhưng đã bỏ hẳn mà có chết ai đâu, v.v..

Tất nhiên lời ra phải có tiếng vào. Xã hội tôn trọng sự phản biện, tranh luận nên người này nói thế này thì có người khác nói thế khác. “Phe” bảo vệ, đòi giữ lại Tết ta chả lý luận gì nhiều, chỉ bảo đó là phong tục cổ truyền của dân tộc, được lưu giữ từ đời này qua đời khác, tuổi tết có khi phải tính bằng mấy ngàn năm, nó còn tồn tại tới giờ là sức sống mãnh liệt lắm, cớ sao phải bỏ.

Đó là lý luận, lý sự của người lớn, chỉ quan tâm tới những khía cạnh của người lớn. Còn với trẻ con, Tết như một bức tranh đẹp, sinh sắc, tươi vui, đầm ấm, nhiều ước mơ, tràn sức sống. Dạo xưa, chả mấy ai trong thời hoa niên, dù khi cảnh đời còn nghèo khó thiếu thốn, lại không giữ cho mình những ký ức đẹp về Tết ta. Có khi rất đơn giản, chỉ là chiếc áo mới, đôi guốc gỗ in hoa, phong bao mừng tuổi, bữa ăn đậm thịt cá hơn so với ngày thường, không khí sum họp gia đình hiếm có trong năm…, tất cả đều in đậm vào trí óc con trẻ. Trẻ con cần Tết. Tết với trẻ con không thể bỏ được. Nếu chỉ ăn Tết tây, chỉ có một ngày mùng 1 tây đầu năm làm sao có thể chuyển tải, chứa đựng hết những gì trẻ con dồn nén lại trong năm. Lý của trẻ con khác lý của người nhớn, nhưng không phải là vô lý.

Tết nhất, đánh nhau hơi bị nhiều

Dịp tết, những ngày tết, nói theo cách dân dã là “tết nhất”. Cứ hiểu nôm na, ngày tết thì cái gì cũng nhất: vui nhất, ăn ngon nhất, đi chơi nhiều nhất, tình cảm đậm đà nhất, gia đình sum họp đông nhất, bạn bè hòa hợp nhất, v.v.. nhất. Thế nên, người ta mới bảo “vui như Tết”, “sướng như Tết”.

Nhưng đó là Tết xưa, Tết truyền thống mang hồn dân tộc. Tết nay khác nhiều rồi. Giá mà cái khác ấy theo chiều phát triển, đi lên, giàu có hơn, đẹp và ý nghĩa hơn thì quá tốt. Ai dè, quá nhiều điều xảy ra khiến nhân gian buồn lòng. Buồn nhất là dịp tết, đánh nhau nhiều hơn ngày thường. Mấy ngày tết, đánh nhau tóe máu đầu trên toàn quốc, người chết và bị thương như ngả rạ, bệnh viện cấp cứu bở hơi tai. 

Chả cần kiểm chứng đâu xa, cứ đọc trên các báo, theo dõi những bản tin truyền hình, rõ ngay. Xen giữa những thông tin về không khí nhộn nhịp, náo nức “mừng đảng, mừng xuân”, người người nhà nhà vui vẻ chuẩn bị cho cái Tết Đinh Dậu, những chuyến hăm hở đi xa, những khoản tiền thưởng đem niềm vui cho gia đình người lao động… là những hung tin. Có lẽ tin dữ về những cuộc choảng nhau chỉ chịu lép vế, lùi về hàng thứ 2 sau tin về tai nạn giao thông. Rồi đến lúc nào đó, các nhà xã hội học cần phải nghiên cứu và công bố thật mạch lạc, sâu xa về tình trạng đổ máu “nhân dịp tết” để góp xây một bức tường ngăn chặn thứ tệ nạn rất đáng sợ này.

Ngày tết, ngẫm về thú chơi hoa

Dường như thời nào con người cũng có thú chơi hoa. Hoa gắn với người, cũng như cỏ cây từng gắn bó với người. Nhưng cây cỏ thường thuần về giá trị vật chất, để làm nhà, làm vật dụng sinh hoạt, để ăn; còn hoa thì nghiêng về giá trị tình cảm, tinh thần. Thiên nhiên tạo hóa chu đáo thế là cùng, cho ta cả vật chất lẫn tinh thần bằng những phẩm vật đặc trưng của nó.

Đọc văn của người xưa thấy có ghi lại những thú chơi hoa tinh tế, độc đáo. Thậm chí không phải là chơi nữa mà là tôn vinh, sùng kính, có gì đó rất thiêng liêng, cao quý. Hoa và người chung tình còn hơn cả vợ chồng.

Hồi tôi đã nhớn học cấp 2, chả biết anh chị tôi mượn được ai cuốn Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh tác giả bên Tàu. Một cuốn sách ma mị cuốn hút, đặc biệt là những chuyện về hoa. Hồn hoa cúc, hoa đào hiện thành người, thành thiếu nữ lảng vảng trong thế giới hư hư thực thực. Người hay hoa, hoa hay người, đọc vừa sờ sợ, vừa mê say. Có lúc tôi từng tin rằng những khóm hoa cúc gần bể nước, hoặc cây hoa đào thày tôi trồng trước sân nhà chính là những cô thiếu nữ xinh đẹp, bí ẩn biến thành, đến nỗi đêm tối không dám đi rửa chân, nhất là vào mùa đông rét mướt, lúc hoa cúc đã tàn, hoa đào chớm nụ.

Đọc truyện của cụ Nguyễn Tuân ta cũng gặp thú chơi hoa sành điệu. Cụ cực kỳ ghét kiểu chơi hoa xô bồ, ép uổng hoa, ăn tươi nuốt sống hoa. Trong mắt cụ Nguyễn, chơi hoa kiểu vác cành đào hãnh diện đi giữa phố ra cái điều ta đây chọn được cành đào đẹp đắt tiền cũng chỉ nói lên được cái chất của anh trọc phú. Những trang cụ viết về hoa thủy tiên, đặc biệt là sự tỉa tót, chăm sóc công phu loài hoa khó tính này của nghệ nhân say hoa có thể coi là thứ biên niên về thú chơi sành điệu truyền tụng theo năm tháng.

Chuyện không vui đầu năm: Cứu đói cho dân đón Tết

Đầu năm mới, nhất là lại sắp đến Tết cổ truyền, nói hoặc bàn chuyện vui thì mới phải đạo. Nhưng lẽ đời tuy vậy, mà thực tế lại hay vênh, ít khi hòa hợp. Vậy nên khi nhiều tờ báo của nhà nước chính thức đưa tin rằng cho đến thời điểm này đã có 12 tỉnh trên cả nước đề nghị Chính phủ cấp gạo cứu đói để dân đón Tết thì quả thật thông tin này rất buồn.

Cứ như các báo, theo thống kê của Cục Bảo trợ xã hội (Bộ Lao động - Thương binh - Xã hội), đến ngày 3.1.2017 đã có 12 tỉnh gửi công văn về Bộ xin Chính phủ hỗ trợ gạo cứu đói cho dân dịp giáp Tết Đinh Dậu. Các địa phương gồm: Cao Bằng, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Hà Nam, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bình Định, Ninh Thuận, Đắk Nông. Tổng số gạo cần cứu đói khẩn cấp hơn 14.700 tấn. Một vị lãnh đạo của Cục Bảo trợ cũng cho biết thêm con số tỉnh thành chưa chắc đã dừng lại ở số đó mà còn có thể tăng, chưa chốt lại bởi còn khá nhiều tỉnh đang rất khó khăn, dân rất đói, đang làm đề nghị nộp lên Chính phủ.

Được biết trước Tết Bính Thân 2016 cũng đã có 19 tỉnh xin Chính phủ cứu đói. Chính quyền các địa phương dù hiểu nền kinh tế đất nước còn nhiều khó khăn nhưng họ không đành lòng nhìn dân chúng nơi mình đói cơm ngay trong những ngày đón Tết.

Đói, đương nhiên là buồn. Dân chúng bị đói, lại càng buồn hơn. Nhưng đói vào đúng những ngày cần phải được no, được vui để đón Tết đón xuân thì đúng là quá bi thảm. Vẫn biết trên nước mình không phải nơi nào, tỉnh thành nào cũng bị nạn đói hoành hành, tuy nhiên “một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”, không mấy ai nỡ nhìn đồng bào mình đói kém, thiếu cơm ngay lúc xuân về. Lúc ấy, những hình ảnh quen thuộc như sắc thắm hoa đào, mai vàng đang độ, cánh én chao liệng trời xuân, không khí dập dìu nơi phố xá… bất chợt trở thành vô tình, xa lạ. Có lẽ chả ai nỡ cười vui trong cảnh đói kém, rét mướt của đồng bào mình đang ở khắp nơi.

Tết Đoan ngọ

Theo lịch âm, ngày mai mùng 5 tháng 5 là tết Đoan ngọ, một thứ phong tục của Tàu được du nhập vào ta từ hồi nảo hồi nào. Rất nhiều thứ tết ở ta như tết Nguyên đán (đầu năm), tết Hàn thực (mùng 3.3), tết Trung nguyên (rằm tháng 7), tết Trung thu (rằm tháng 8), ông Táo chầu giời (23 tháng chạp... đều xuất xứ bên Tàu. Thôi thì nó sang ta, cái nào hợp ta dùng, cái nào dở ta bỏ dần.

Nhiều bạn trẻ thời nay thấy thiên hạ ăn tết Đoan ngọ thì cũng ăn theo nhưng không biết lai lịch của nó. Nguyên tết này gắn với chuyện ông Khuất Nguyên, một quan chức, nhà thơ (tác giả của Sở Từ nổi tiếng) thời Xuân Thu. Ông ta trung quân, can vua Sở Hoài Vương không được nên dỗi, uống rượu thật say, say bí tỉ, ngắm trăng lưỡi liềm dưới sông mà cứ tưởng trăng trên trời, ôm hòn đá to (72 ký) nhảy xuống sông Mịch La mà chết. Hôm ấy trúng ngày 5.5, vua thương người trung nghĩa (đợi người ta chết rồi mới thương) nên bắt dân chúng cứ đến này này là cúng ông Khuất. Nói thế để thấy chả liên quan gì đến An Nam ta nhưng trót bắt chước thì theo luôn. Cũng như sau này cúng ông Các Mác, ông Lê Nin vậy.

Tôi nhớ hồi còn bé, những năm đầu thập niên 60, thày (bố) tôi cũng vẫn cúng tết Đoan ngọ, còn gọi là lễ giết sâu bọ. Chả hiểu sao ông Khuất Nguyên lại liên quan đến sâu bọ. Người lớn lấy lá giã ra nhuộm móng tay móng chân cho trẻ con, có lẽ để ngăn sâu bọ xâm nhập từ cửa khẩu ấy; rồi cho ăn cơm rượu, vài quả mận, quả đào, nhà nghèo không có những quả ấy thì ăn quả khế. Anh tôi bảo để trong đánh ra, ngoài đánh vào cho sâu bọ trong người hết đường chạy. Thày tôi còn cẩn thận dặn lúc ăn thì đừng có ngồi ở bậu cửa, ngưỡng cửa (tấm gỗ hoặc bức xi măng ngăn cách trong nhà với bên ngoài) kẻo dễ bị mọc mụn ở đít. Cô Ngọt em gái tôi nó thực hành lệnh cấp trên nghiêm lắm, chả bị mọc mụn bao giờ. Có năm tôi không nghe lời thày, quả thật bị một cái mụn rõ to ở mông, may mà thày tôi có món thuốc cao dán mụn gia truyền, dán vào mấy ngày sau thì xẹp. Trong cao có bột con rết phơi khô tán nhỏ trộn vào. Nó hút hết chất độc và mủ, rồi tự tiêu tan. Bây giờ 2 thứ thuốc gia truyền (cao trị mụn nhọt và thuốc ghẻ) ấy thày tôi truyền lại được đứa cháu rể tên là Thành nối tiếp, bán khá chạy ở vùng mấy huyện ven biển Hài Phòng.

Trưa mùng 5, người ta cúng xong thì ra vườn hái lá, lá gì cũng được, nhưng nhà tôi hay hái lá vối, lá cây ích mẫu, ngải cứu, đem phơi khô, bó thành một bó treo ở tường bếp (cho đỡ bị mốc), lâu lâu lấy ra một nắm nấu nước uống. Sâu bọ thỉnh thoảng ra quấy phá sẽ bị thứ nước này trừng trị.

Tết Đoan ngọ với những đứa trẻ như tôi, thời đói kém, thèm nhạt thiếu thốn đủ thứ, nên thích nhất là được ăn cơm rượu nếp. Bu tôi làm, ngon lắm. Nhưng cả năm cũng chỉ được ăn mỗi lần ấy. Muốn ăn nữa lại phải chờ đến tết giết sâu bọ sang năm. Chỉ thích cơm rượu nếp thôi chứ chả bao giờ quan tâm đến ông Khuất Nguyên.

Nay thì thày bu tôi đã xa cả rồi, tôi cũng qua cái tuổi háo hức chờ ăn cơm rượu, còn hai đứa con đã lớn chúng chả quan tâm đến đoan ngọ đoan nghiếc, ông Khuất Nguyên chúng lại càng không biết. Ngay cả tôi viết mấy điều này có khi chúng cũng chả đọc. Thời của mình chỉ còn trong ký ức.

Nguyễn Thông

Gặp nhau trong dinh Độc Lập

    Nổ thế cho oai chứ thực ra là cái nhà khách ở góc tây nam khuôn viên dinh, chỗ giáp đường Nguyễn Du.

    Bác Phạm Chuyên, cựu giám đốc Công an Hà Nội du xuân muộn phương nam, kêu Thông ơi, anh ghé Sài Gòn, em đến chơi nhé. Mình phi xe máy tới, chậm khoảng 5 phút (ngày 18.2) so với giờ hẹn, là người đến cuối cùng. Bao giờ cũng tất bật lẫn lề mề, cái tính xấu không sửa được. Tất cả mọi người đều đứng ở ngoài sân chờ, làm mình ngượng chết đi. Quan năm Đào Lê Bình bảo, a, ông Thông tới rồi, vào thôi, cứ như chỉ còn chờ mình tới là ký hiệp định đem lại mùa xuân cho Sài Gòn.

    Vừa ăn vừa trò chuyện. Có bánh chưng nức tiếng thương hiệu chợ Đồng Xuân của bạn đại tá Bình mang từ ngoải vào, lẩu cá hú do bác Chuyên đặt, rượu ngon của cựu nhà báo Quang Thắng và những người bạn của Bình, thơ của bác thi sĩ kính nể Nguyễn Duy. Còn mình chỉ có cái mồm để ăn, thêm cái tai để nghe thơ. Thơ Phạm Chuyên, thơ Nguyễn Duy làm mình cứ tưởng đang ngồi ở Hà Nội, đậm không khí văn nghệ Bắc Kỳ. Hai ông này già rồi nhưng trí nhớ đều tuyệt vời. Mình bảo, già, xấu và hâm như các bác cũng đủ bỏ mẹ các cô chân dài. Hai ông cùng cười.

Nghĩ ngợi sau ngày tết

    Bên cạnh những thông tin, số liệu vui ngày tết (tết đương nhiên là phải vui), những ngày qua, trên báo chí truyền thông bật lên hai số liệu buồn. Thứ nhất là số vụ tai nạn giao thông, người chết, người bị thương; thứ nhì là số vụ đánh nhau, những người phải vào bệnh viện cấp cứu do ẩu đả.
 

    Cứ theo báo cáo hằng ngày, được cập nhật liên tục của các cơ quan, đơn vị chức năng thì diễn biến trong 2 lĩnh vực xã hội đó có chiều xấu đi so với những năm trước. Mặc dù chính quyền, bộ máy quản lý nhà nước, cơ quan thông tin truyền thông trước Tết đã nhắc nhở tuyên truyền ráo riết, ra quân thường trực, áp dụng những biện pháp xử phạt hành chính cứng rắn… nhưng tình hình tai nạn giao thông và gây mất an ninh trật tự, mất an toàn xã hội vẫn rất đáng lo. Ngay từ đầu năm, xông đất kiểu này khiến lòng người chẳng yên chút nào.

    Theo Cục CSGT (Bộ Công an), chỉ trong 8 ngày nghỉ tết, từ 28 tháng chạp Ất Mùi đến mùng 6 Tết Bính Thân (từ 6 - 13.2), cả nước đã xảy ra 334 vụ tai nạn giao thông, làm chết 210 người và bị thương 331 người. Riêng ngày mùng 6 Tết (13.2) đã xảy ra 50 vụ tai nạn, 28 người chết và 56 người bị thương. So với 8 ngày nghỉ Tết Nguyên đán Ất Mùi 2015, số vụ và người chết có giảm chút ít, tuy nhiên vẫn phải nói là kinh hoàng.

    Một số liệu khác cũng kinh hoàng chả kém, thậm chí xét dưới góc độ nhân tính còn kinh hoàng hơn. Trong 8 ngày tết (tính từ 29 tết), các bệnh viện toàn quốc đã ghi nhận hơn 5.200 người nhập viện do đánh nhau, 13 người tử vong, tăng vọt so với Tết Ất Mùi 2015. Báo cáo của Bộ Y tế thống kê chưa đầy đủ cho thấy số tử vong do đánh nhau tăng gấp 2,5 lần so với Tết năm ngoái.